Bỏ qua đến nội dung

Thác K50 - Tuyệt tác thác Hang Én giữa đại ngàn Kon Chư Răng

Ẩn mình nơi vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng thuộc địa bàn huyện Kbang, danh thắng thác K50 hiện lên như một dải lụa bạc khổng lồ buông xuống từ vách đá bazan cổ đại. Ngọn thác hùng vĩ nơi thượng nguồn sông Côn này là viên ngọc sinh thái quý giá của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh dòng thác K50 hùng vĩ soi bóng mặt hồ giữa rừng nguyên sinh Kon Chư Răng

Nằm sâu trong vùng lõi rừng già thuộc địa phận xã Sơn Lang, huyện Kbang, cách trung tâm Pleiku hơn một trăm năm mươi cây số về phía Đông Bắc, thác K50 (còn được gọi là thác Hang Én) tọa lạc tại vùng giáp ranh giữa cao nguyên Gia Lai và miền núi An Lão. Với cột nước đổ cao hơn năm mươi mét giữa rừng nguyên sinh, danh thắng này là kiệt tác tự nhiên kỳ vĩ của đại ngàn Trường Sơn Đông.

Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của thác K50

Để lý giải vẻ đẹp nguyên sơ và địa hình hiểm trở của thác K50, các nhà địa chất học và sinh thái học thường đặt danh thắng này trong tổng thể cấu trúc địa mạo của khối nâng Kon Tum. Quá trình vận động kiến tạo hàng triệu năm đã điêu khắc nên một bậc thềm đá bazan khổng lồ giữa rừng già.

Tọa độ vùng lõi rừng nguyên sinh tại huyện Kbang

Về mặt tọa độ địa lý và quản lý lâm nghiệp, thác K50 nằm trọn trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thuộc vùng lõi của Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, thuộc địa giới hành chính xã Sơn Lang, huyện Kbang. Toàn bộ khu bảo tồn này có diện tích tự nhiên hơn mười lăm nghìn héc-ta với độ cao địa hình dao động từ ba trăm mét ở thung lũng sông Côn lên tới hơn một nghìn ba trăm mét trên các đỉnh núi cao, tạo nên bức tường thành sinh thái nối liền cao nguyên Kon Hà Nừng với dải đồng bằng duyên hải Nam Trung Bộ. Do nằm biệt lập giữa đại ngàn nguyên sinh và được bao bọc bởi những dãy núi đá dốc đứng, khu vực thác nước gần như giữ được trọn vẹn trạng thái tự nhiên thuần khiết từ thuở hồng hoang.

Về nguồn gốc tên gọi, danh xưng thác K50 bắt nguồn từ cách gọi ký hiệu tiểu khu lâm nghiệp kết hợp với chiều cao thực tế khoảng năm mươi đến năm mươi bốn mét của cột nước chính khi đổ từ đỉnh vách đá xuống chân vực. Trong khi đó, đồng bào bản địa và các cán bộ kiểm lâm gắn bó lâu năm với rừng già xã Sơn Lang lại quen gọi nơi đây là thác Hang Én, bởi ngay phía sau bức màn nước trắng xóa của dòng thác là một vòm hang đá tự nhiên vô cùng rộng lớn, nơi hàng vạn cá thể chim én rừng tìm về cư trú và làm tổ sinh sản qua nhiều thế hệ.

Quá trình đứt gãy bazan nơi thượng nguồn sông Côn

Xét trên phương diện địa chất kiến tạo, khu vực thác K50 nằm trên đới chuyển tiếp địa mạo đặc biệt giữa bề mặt san bằng cao nguyên bazan Kon Hà Nừng và sườn dốc sụt bậc về phía Đông của dãy Trường Sơn. Hàng triệu năm trước, các đợt phun trào núi lửa cổ đại đã phủ lên vùng đất huyện Kbang những lớp đá bazan dày đặc xen kẽ trên nền đá kết tinh cổ của địa khối Kon Tum. Trải qua quá trình đứt gãy kiến tạo kết hợp với sự xâm thực mạnh mẽ của dòng chảy thủy văn theo chiều thẳng đứng, tầng đá bazan cứng chắc đã bị cắt xẻ đột ngột, tạo thành một vách vực dựng đứng hình cánh cung cao hơn năm mươi mét.

Chính tại bậc thềm đứt gãy địa chất kỳ vĩ này, các dòng suối mát lành bắt nguồn từ rừng già Kon Chư Răng hội tụ lại để hình thành nên thượng nguồn sông Côn (một số bản đồ địa hình ghi là sông Kôn). Khi chảy qua địa phận cao nguyên Gia Lai, dòng sông mang tên gọi bản địa là sông Đăk Lơ, sau khi lao mình qua bậc đá vách đá bazan của thác Hang Én mới tiếp tục chảy xuyên qua những hẻm núi sâu để đổ xuống vùng đồng bằng An Lão, Tây Sơn rồi hòa vào đầm Thị Nại. Nhờ cấu tạo địa tầng gồm lớp đá bazan trụ cứng ở phía trên và lớp đá phong hóa mềm hơn ở chân vách, sức đập của nước qua hàng vạn năm đã khoét sâu vào chân tường đá để tạo nên cấu trúc hàm ếch hang Én độc đáo.

Tiêu chí khảo cứu danh thắngThông tin chuẩn xác của thắng cảnhĐặc điểm địa chất và giá trị sinh thái
Tên gọi danh thắngThác K50 (tên gọi truyền thống là thác Hang Én)Gắn với chiều cao hơn 50 mét và hang đá nơi đàn chim én rừng cư ngụ
Vị trí hành chínhVùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, xã Sơn Lang, huyện KbangNằm tại vùng giáp ranh sinh thái giữa cao nguyên Gia Lai và miền núi Bình Định
Hệ thống thủy vănNằm trên dòng chảy chính của thượng nguồn sông Côn (sông Đăk Lơ)Cung cấp nguồn nước ngọt dồi dào cho cả vùng hạ lưu đồng bằng sông Côn
Thông số hình tháiĐộ cao từ 50 đến 54 mét; bề rộng mặt thác từ 20 mét đến gần 100 mét theo mùaDòng thác đổ thẳng từ vách đá bazan hình cánh cung xuống hồ nước sâu
Danh hiệu quốc tếThuộc vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà NừngĐược tổ chức UNESCO chính thức công nhận vào tháng 9 năm 2021
Độ che phủ rừngHơn 98% diện tích lưu vực được bao phủ bởi rừng nguyên sinh nhiệt đớiLưu giữ hệ động thực vật quý hiếm đặc hữu của dãy Trường Sơn Đông

Vẻ đẹp kỳ vĩ và cấu trúc tự nhiên tại thác K50

Giữa bức tranh xanh thẫm của đại ngàn nguyên sinh, thác K50 hiện ra như một tuyệt tác điêu khắc của thiên nhiên với sự đối lập đầy mê hoặc giữa khối đá bazan trầm mặc và dòng nước bạc tuôn trào. Cấu trúc hình thái của ngọn thác biến đổi sống động theo từng góc nhìn và từng mùa khí hậu trong năm.

Màn nước trắng xóa và hang đá của chim én rừng

Điểm nhấn ấn tượng nhất trong cấu trúc tự nhiên của thác K50 chính là bức tường vách đá bazan dựng đứng uốn cong hình bán nguyệt như một sân khấu lộ thiên khổng lồ giữa lòng rừng già. Từ trên đỉnh vách đá ở độ cao hơn năm mươi mét, dòng nước của thượng nguồn sông Côn bất ngờ đổ thẳng xuống chân vực, chia thành một dải thác chính rộng lớn ở trung tâm và một nhánh thác phụ thanh mảnh hơn ở phía bên phải. Bề mặt vách đá bazan hai bên dòng thác lộ rõ những thớ đá cột thẳng đứng màu xám đen xen lẫn sắc vàng nâu của khoáng chất sắt và lớp rêu rừng xanh mướt bám phủ quanh năm.

Vách đá bazan dựng đứng cùng vòm hang Én và cầu vồng rực rỡ dưới chân thác K50
Vách đá bazan dựng đứng cùng vòm hang Én và cầu vồng rực rỡ dưới chân thác K50

Ẩn ngay phía sau tấm rèm nước khổng lồ của thác Hang Én là một khoang hang hàm ếch tự nhiên ăn sâu vào lòng vách đá với chiều rộng hàng chục mét và vòm trần cao ráo. Nhờ được che chắn hoàn toàn bởi bức tường nước đổ xuống ngày đêm với lưu lượng lớn, không gian bên trong hang đá trở thành pháo đài tự nhiên bất khả xâm phạm trước các loài thú săn mồi, tạo điều kiện lý tưởng cho hàng nghìn cá thể chim én rừng (thuộc họ Vũ yến) làm tổ trên các gờ đá tối. Mỗi buổi bình minh khi nắng sớm vừa chạm tới ngọn cây rừng hoặc lúc chiều tà, từng đàn chim én rừng lại bay vút ra khỏi màn bụi nước trắng xóa, chao liệng rợp trời trên mặt hồ dưới chân thác.

Nhịp điệu thủy văn theo mùa và vũ điệu cầu vồng

Do nằm ở vị trí giao thoa khí hậu giữa hai sườn Đông và Tây của dãy Trường Sơn, chế độ thủy văn của thác K50 mang nét đặc trưng rất riêng của vùng rừng núi xã Sơn Lang, huyện Kbang. Từ khoảng tháng một đến tháng sáu hằng năm là thời kỳ mùa khô tại cao nguyên, lưu lượng nước trên thượng nguồn sông Côn trở nên hiền hòa và trong vắt. Lúc này, mặt thác thu hẹp về khoảng hai mươi đến ba mươi mét, chia thành nhiều dải lụa bạc mềm mại buông xuống hồ nước êm ả phía dưới. Ngược lại, vào mùa mưa từ tháng bảy đến tháng mười hai, mặt thác mở rộng lên tới gần một trăm mét, hợp nhất các nhánh nước thành một bức tường đại hồng thủy ầm ào vang vọng cả một góc rừng.

Một hiện tượng quang học kỳ thú làm say đắm bất cứ ai từng chiêm ngưỡng thác Hang Én chính là vũ điệu của những dải cầu vồng tự nhiên dưới chân thác. Vào những ngày nắng đẹp trong mùa khô, khi ánh mặt trời chiếu xiên qua vòm lá rừng già từ khoảng tám giờ đến mười một giờ sáng, hàng triệu hạt bụi nước li ti bắn tung lên từ những tảng đá tảng dưới chân vách đá bazan sẽ khúc xạ ánh sáng mặt trời, tạo nên một hoặc hai vầng cầu vồng bảy sắc rực rỡ vắt ngang qua mặt hồ. Phía dưới chân thác, dòng nước tiếp tục len lỏi qua những bãi đá cuội bazan đen bóng và những thân gỗ cổ thụ mục rêu phong trước khi hòa vào dòng suối rừng mát lạnh.

Dòng suối đá cuội trong vắt nơi thượng nguồn sông Côn chảy ra từ chân thác K50
Dòng suối đá cuội trong vắt nơi thượng nguồn sông Côn chảy ra từ chân thác K50

Hệ sinh thái rừng già bao quanh danh thắng thác K50

Sức sống bền bỉ của dòng chảy thác K50 gắn liền mật thiết với hệ sinh thái rừng nguyên sinh bao phủ toàn bộ lưu vực. Đây là một trong những kho tàng đa dạng sinh học nguyên vẹn và giàu có bậc nhất trên dải đất Tây Nguyên.

Thảm thực vật rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới

Toàn bộ không gian bao quanh thác K50 thuộc kiểu hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp và rừng hỗn giao cây lá rộng – cây lá kim đặc trưng của Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng. Với tỷ lệ che phủ rừng đạt trên chín mươi tám phần trăm, thảm thực vật tại đây được phân tầng cấu trúc hoàn chỉnh gồm năm tầng tán rõ rệt. Tầng vượt tán và tầng ưu thế sinh thái có sự hiện diện của nhiều loài cây gỗ quý hiếm kích thước lớn thuộc họ Dầu, họ Đậu, họ Dẻ cùng các loài cây hạt trần cổ sinh như thông nàng, kim giao và pơ mu vươn cao từ ba mươi đến bốn mươi mét.

Phía dưới tán rừng già ẩm ướt quanh khu vực thác Hang Én là thế giới phong phú của các loài thực vật biểu sinh, dương xỉ thân gỗ, rêu địa y, nấm rừng và hàng trăm loài phong lan rừng tự nhiên khoe sắc. Thảm mục thực vật dày đặc dưới tán rừng tại xã Sơn Lang đóng vai trò như một bồn chứa nước ngầm khổng lồ, giữ lại nguồn nước mưa nhiệt đới để điều tiết và nuôi dưỡng dòng chảy thượng nguồn sông Côn luôn dồi dào ngay cả trong những tháng mùa khô hạn nhất.

Giá trị sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng

Tầm vóc quốc tế của hệ sinh thái bao quanh thác K50 đã được khẳng định vào ngày 15 tháng 9 năm 2021, khi Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) chính thức công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng với tổng diện tích hơn bốn trăm mười ba nghìn héc-ta. Trong cấu trúc phân vùng của khu dự trữ sinh quyển thế giới này, Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng cùng với Vườn quốc gia Kon Ka Kinh Gia Lai đóng vai trò là hai vùng lõi bảo tồn đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất, nối liền hành lang rừng tự nhiên của cả khu vực Bắc Tây Nguyên.

Theo số liệu điều tra khoa học tại vùng lõi rừng quanh thác, nơi đây là sinh cảnh cư trú an toàn của hàng trăm loài động vật hoang dã quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ thế giới. Tiêu biểu nhất là quần thể chà vá chân xám — loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm bậc nhất thế giới, cùng vượn đen má hung, mang lớn, gấu ngựa và các loài chim đặc hữu vùng núi cao như khướu đầu đen, hồng hoàng và đàn chim én rừng dưới vòm thác. Sự nguyên vẹn của rừng già Kon Chư Răng giúp duy trì cân bằng sinh thái cho toàn bộ lưu vực sông Ba và sông Côn.

Phân tầng hệ sinh thái và địa chấtCác thành phần tự nhiên đặc trưng tại khu vựcVai trò trong Khu dự trữ sinh quyển Kon Hà Nừng
Tầng địa chất nền móngHệ thống vách đá bazan cột và đá kết tinh cổ khối nâng Kon TumTạo lập bậc địa hình thác đổ 54 mét và khoang hàm ếch hang Én
Mạng lưới thủy văn rừngCác suối nguồn rừng già hội tụ thành thượng nguồn sông CônĐiều tiết nguồn nước ngọt sinh thái cho cả vùng cao nguyên và hạ lưu
Thảm thực vật tầng caoRừng kín thường xanh với các loài dầu song nàng, thông nàng, kim giaoGiữ đất chống xói mòn và duy trì độ ẩm tiểu khí hậu mát mẻ quanh năm
Thảm thực vật tầng dướiHệ dương xỉ cổ đại, rêu đá bazan, địa y, nấm rừng và phong lan rừngLọc sạch nguồn nước tự nhiên và tạo cảnh quan nguyên sơ quanh chân thác
Hệ khu hệ chim rừngHàng vạn cá thể chim én rừng làm tổ trong hang đá cùng hồng hoàng, khướuChỉ thị sinh học cho môi trường tự nhiên trong lành, không bị ô nhiễm
Hệ thú linh trưởng quý hiếmQuần thể chà vá chân xám, vượn đen má hung và các loài thú móng guốcĐối tượng bảo tồn trọng điểm quốc tế của Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng

Bản sắc văn hóa bản địa và bảo tồn thác K50

Không chỉ là một kỳ quan địa chất và sinh thái, vùng rừng núi bao quanh thác K50 còn là không gian sinh tồn lâu đời gắn liền với lịch sử hào hùng và bản sắc văn hóa đặc sắc của cộng đồng cư dân bản địa trên mảnh đất huyện Kbang.

Không gian văn hóa của cộng đồng người Ba Na Kbang

Bao đời nay, vùng đệm sinh thái quanh Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng tại xã Sơn Lang và các xã lân cận thuộc huyện Kbang là quê hương cư trú của đồng bào dân tộc Ba Na (nhánh Ba Na Kriêm). Trong tâm thức tín ngưỡng vạn vật hữu linh của người Ba Na, mỗi ngọn núi cao, mỗi gốc cây đại thụ và mỗi con thác lớn nơi thượng nguồn sông Côn đều có thần linh (Yang) cai quản và che chở cho buôn làng. Tinh thần gắn bó máu thịt với núi rừng đại ngàn đã hun đúc nên truyền thống yêu nước bất khuất của người dân nơi đây, tiêu biểu là câu chuyện lịch sử tại làng kháng chiến Stơr của anh hùng Núp dưới sự dẫn dắt của Anh hùng Núp trong cuộc kháng chiến bảo vệ quê hương.

Đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Ba Na trên vùng đất Cao nguyên Kon Hà Nừng hiện vẫn bảo lưu được những di sản phi vật thể vô giá. Vào mùa lễ hội sau vụ thu hoạch lúa rẫy, âm vang cồng chiêng của lễ mừng chiến thắng của người Ba Na Gia Lai lại ngân vang bên mái nhà rông cao vút, hòa cùng những đêm hát kể sử thi Khan Hơmon của người Gia Rai và Ba Na Gia Lai bên bếp lửa hồng. Từ nguồn nguyên liệu tự nhiên bền chắc dưới tán rừng, bàn tay khéo léo của người dân bản địa đã phát triển làng nghề đan lát tre nứa của người Ba Na Gia Lai, đồng thời thu hái theo mùa một cách bền vững các sản vật quý của đại ngàn như măng khô rừng Kbang Gia Lai và những giọt mật ong rừng Gia Lai nguyên chất.

Nguyên tắc bảo tồn nghiêm ngặt hệ sinh thái rừng già

Do nằm hoàn toàn trong vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt của Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, công tác quản lý và bảo vệ cảnh quan tự nhiên tại thác K50 luôn được đặt ở mức độ ưu tiên cao nhất. Mọi hoạt động nghiên cứu khoa học hay khảo sát thực địa tại khu vực thác Hang Én đều phải tuân thủ quy chế kiểm soát sinh thái chặt chẽ của ban quản lý khu bảo tồn nhằm tránh gây xáo trộn đến tập quán sinh sản của đàn chim én rừng cũng như sinh cảnh kiếm ăn của các loài linh trưởng quý hiếm.

Dưới đây là những nguyên tắc cốt lõi trong công tác bảo tồn bền vững danh thắng tự nhiên và hệ sinh thái vùng lõi Kon Chư Răng

  • Bảo vệ tuyệt đối cấu trúc địa chất và nguồn nước đầu nguồn: Giữ nguyên trạng địa hình vách đá bazan, vòm hang đá tự nhiên và lòng suối đá cuội tại thượng nguồn sông Côn, nghiêm cấm mọi hành vi xây dựng kiên cố xâm phạm cảnh quan nguyên sơ của thác.
  • Giám sát đa dạng sinh học và bảo vệ động thực vật hoang dã: Tăng cường tuần tra rừng thông qua hệ thống bẫy ảnh thông minh tại xã Sơn Lang, huyện Kbang để bảo vệ các loài gỗ quý và quần thể động vật đặc hữu của Cao nguyên Kon Hà Nừng.
  • Kiểm soát rác thải nhựa và phòng chống cháy rừng: Thực thi nghiêm quy định không để lại rác thải khó phân hủy trong rừng sâu, bảo vệ thảm thực vật rêu đá và nguồn nước tinh khiết quanh chân thác Hang Én.
  • Gắn kết bảo tồn thiên nhiên với sinh kế văn hóa bản địa: Hỗ trợ cộng đồng người Ba Na vùng đệm tham gia giao khoán bảo vệ rừng, vừa giữ gìn lá phổi xanh đại ngàn vừa bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống.

Giữa mênh mông rừng già Trường Sơn Đông xanh thẫm, thác K50 vẫn ngày đêm cất lên bản giao hưởng hùng tráng của nước, đá bazan và đại ngàn nguyên sinh. Vẻ đẹp thuần khiết của dòng thác Hang Én cùng hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới phong phú nơi vùng lõi Kon Chư Răng là minh chứng sống động cho giá trị vô giá của thiên nhiên Việt Nam trên bản đồ sinh quyển thế giới. Nhằm lan tỏa ý thức trân trọng thiên nhiên và gìn giữ di sản bản địa, chuyên trang Gia Lai NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác về cảnh quan sinh thái, lịch sử và văn hóa đặc sắc của vùng đất cao nguyên.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất