Bỏ qua đến nội dung

Bảo tàng Quang Trung Bình Định - Hào khí Tây Sơn bên dòng sông Côn

Tọa lạc trên nền đất cố hương của ba anh em nhà Tây Sơn bên bờ bắc sông Côn hiền hòa, quần thể Bảo tàng Quang Trung Bình Định là di tích quốc gia đặc biệt tôn vinh khí phách quật cường của dân tộc Việt Nam. Công trình kết tinh nghệ thuật kiến trúc truyền thống và kho tàng di sản lịch sử vô giá cuối thế kỷ mười tám.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Cổng tam quan và khuôn viên Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt tại Bảo tàng Quang Trung Bình Định

Ngược dòng quốc lộ mười chín về phía Tây Bắc khoảng bốn mươi lăm cây số từ trung tâm phố biển Quy Nhơn, Bảo tàng Quang Trung Bình Định hiện ra uy nghiêm giữa vùng đất địa linh nhân kiệt thuộc làng Kiên Mỹ xưa, nay là khối một, thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn. Được khởi dựng từ năm 1977 và khánh thành vào đầu năm 1979, không gian di sản rộng gần mười tám héc-ta này là điểm hội tụ tâm linh và ký ức lịch sử hào hùng của vùng đất võ trời văn.

Lịch sử hình thành quần thể Bảo tàng Quang Trung Bình Định

Không phải ngẫu nhiên mà Bảo tàng Quang Trung Bình Định được xếp hạng là một trong những bảo tàng danh nhân lịch sử có quy mô và sức lan tỏa lớn nhất tại Việt Nam. Toàn bộ quần thể kiến trúc này được kiến tạo ngay trên mảnh đất cố hương của gia đình Tây Sơn Tam Kiệt, nơi lưu giữ mạch nguồn địa văn hóa đã hun đúc nên cuộc khởi nghĩa nông dân vĩ đại vào nửa cuối thế kỷ mười tám.

Dấu tích làng Kiên Mỹ bên bờ bắc sông Côn

Vùng đất làng Kiên Mỹ thuộc thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn nằm ở vị trí giao thoa chiến lược giữa vùng đồng bằng châu thổ Tuy Viễn trù phú và vùng bán sơn địa tiếp giáp đèo An Khê dẫn lên cao nguyên. Phía trước khu di tích là dòng sông Côn hiền hòa uốn lượn, nơi từng có bến Trường Trầu tấp nập thuyền bè trao đổi sản vật giữa miền xuôi và miền ngược. Chính tại mảnh vườn cổ bên bờ bắc sông Côn này, thân phụ Hồ Phi Phúc và thân mẫu Nguyễn Thị Đồng đã sinh thành, nuôi dưỡng ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ. Môi trường giao thương sôi động của nghề buôn trầu kết hợp truyền thống thượng võ của vùng Tây Sơn Hạ đạo đã sớm hun đúc cho ba anh em tầm nhìn rộng mở và ý chí nghĩa hiệp thương dân.

Từ ngôi nhà nhỏ ở ấp Kiên Thành, ngọn lửa của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn đã bùng lên vào mùa xuân năm Tân Mão 1771, kết nối chặt chẽ căn cứ địa vùng cao tại Khu di tích Tây Sơn Thượng đạo An Khê với vùng đồng bằng Tây Sơn Hạ đạo. Dù trải qua bao biến thiên của lịch sử sau khi vương triều Tây Sơn khép lại, nhân dân làng Kiên Mỹ qua nhiều thế hệ vẫn âm thầm bảo vệ mảnh vườn xưa, giữ gìn nền nhà cũ và lập ngôi đình Kiên Mỹ để hương khói tưởng niệm ba vị anh hùng áo vải cờ đào.

Quá trình kiến thiết và mở rộng quy mô khu di tích

Nhằm tôn vinh công lao to lớn của phong trào Tây Sơn và vị anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ trong sự nghiệp thống nhất đất nước và bảo vệ nền độc lập dân tộc, ngày 12 tháng 12 năm 1977, công trình Bảo tàng Quang Trung Bình Định chính thức được khởi công xây dựng ngay trên khuôn viên nền nhà cũ của gia đình Tam Kiệt. Sau hơn một năm thi công khẩn trương với sự đóng góp tâm sức của giới sử học, kiến trúc sư và nhân dân địa phương, bảo tàng cùng khu điện thờ trung tâm đã khánh thành vào ngày 01 tháng 02 năm 1979, đúng vào dịp kỷ niệm 190 năm đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu.

Trải qua hơn bốn thập kỷ hoạt động, đặc biệt là sau dự án trùng tu và mở rộng tổng thể hoàn thành vào năm 2014 hướng tới kỷ niệm 225 năm chiến thắng Đống Đa, khuôn viên quần thể đã được mở rộng lên diện tích gần 18 héc-ta, kết nối liền mạch từ trục cổng tam quan, quảng trường tượng đài, khu điện thờ cho tới khu vực bến Trường Trầu sát bờ sông Côn. Với những giá trị lịch sử và kiến trúc đặc biệt xuất sắc, quần thể di tích nơi đây đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2014.

Hạng mục kiến trúc và di tíchNiên đại và quy mô không gian chuẩn xácGiá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu
Vị trí tọa lạcKhối 1, thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, bên bờ bắc sông CônXây dựng ngay trên nền nhà cũ của gia đình ba anh em nhà Tây Sơn
Đền thờ Tây Sơn Tam KiệtKhởi dựng năm 1977 trên nền đình Kiên Mỹ xưa, kiến trúc cổ truyền mái đao congNơi phụng thờ Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ cùng các văn thần võ tướng
Cụm di tích gốc vườn nhàGồm cây me cổ thụ hơn 250 năm tuổi và giếng nước xưa ghép bằng đá ongChứng tích nguyên bản gắn liền với tuổi thơ của ba anh em Tây Sơn, Cây di sản Việt Nam
Nhà trưng bày hiện vậtGồm 9 phòng trưng bày chuyên đề lưu giữ hơn 11.000 tư liệu và hiện vật quýTái hiện toàn diện lịch sử khởi nghĩa, các chiến công và triều đại Tây Sơn
Nhà biểu diễn nhạc võKhông gian diễn xướng truyền thống nằm trong khuôn viên khu di tíchBảo tồn và trình diễn di sản nhạc võ Tây Sơn cùng trống trận Quang Trung
Khu vực bến Trường TrầuKhông gian cảnh quan tái hiện bến sông lịch sử sát bờ bắc sông CônGợi nhắc nghề buôn trầu và điểm giao kết nghĩa quân giữa miền xuôi với miền ngược

Kiến trúc tâm linh đặc sắc tại Bảo tàng Quang Trung Bình Định

Bước qua cổng tam quan uy nghi với những hàng trụ biểu chạm khắc tinh xảo và khoảng sân lát đá rộng lớn rợp bóng cây xanh, du khách và các nhà nghiên cứu sẽ cảm nhận ngay sự giao hòa trang nghiêm giữa kiến trúc đền miếu cổ truyền Việt Nam với cảnh quan sinh thái tự nhiên. Trục thần đạo của Bảo tàng Quang Trung Bình Định dẫn dắt con người đi từ không gian quảng trường tượng đài hùng tráng tiến thẳng vào miền ký ức linh thiêng của khu điện thờ và mảnh vườn di tích gốc.

Điện thờ Tây Sơn Tam Kiệt và hàng danh tướng

Trái tim tâm linh của toàn bộ quần thể là Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt (còn gọi là Điện Tây Sơn), được xây dựng theo lối kiến trúc chữ Tam truyền thống gồm tiền đường, trung đường và chính điện với tổng diện tích hơn 2.300 mét vuông. Mái đền lợp ngói mũi hài đỏ thắm, các đầu đao uốn cong vút hình long phụng chầu nhật, bên trên nóc chạm nổi lưỡng long tranh châu mang đậm phong cách nghệ thuật kiến trúc cổ truyền miền Trung. Trước sân điện thờ là bức bình phong lớn cùng cổng nghi môn uy nghiêm, mở ra không gian nội điện trầm mặc với hệ thống cột gỗ lim tròn và các bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng ca ngợi chí khí anh hùng của vương triều Tây Sơn.

Tại gian chính điện trang trọng nhất, gian giữa đặt khám thờ và tượng chân dung Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ trong tư thế uy nghi của bậc thiên tài quân sự bách chiến bách thắng; gian bên trái thờ anh cả là vua Thái Đức Nguyễn Nhạc, người đặt nền móng đầu tiên cho nghiệp lớn tại thành Hoàng Đế trên nền thành Đồ Bàn Bình Định; gian bên phải thờ người em út là Đông Định Vương Nguyễn Lữ, người có công mở mang bờ cõi phía Nam và sáng tạo bài Hùng kê quyền. Hai bên tả hữu của điện thờ là không gian phối tự các bậc văn thần, võ tướng kiệt xuất như nữ tướng Bùi Thị Xuân, Thiếu phó Trần Quang Diệu, Đô đốc Vũ Văn Dũng, Đại tư đồ Võ Văn Dũng, Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích.

![Toàn cảnh kiến trúc cổ kính của Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt và khuôn viên Bảo tàng Quang Trung Bình Định](/images/uploads/202611/2034a22809d6c268.webp) Hình 1 - Không gian kiến trúc uy nghiêm bên trong khuôn viên Bảo tàng Quang Trung Bình Định tại thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn.

Cụm di tích cây me cổ thụ và giếng nước xưa

Nằm ngay phía bên phải khu vực Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt là hai di tích gốc vô giá còn tồn tại nguyên vẹn từ thời niên thiếu của ba anh em nhà Tây Sơn cho đến ngày nay, đó là cây me cổ thụ và giếng nước xưa. Cây me cổ có tuổi đời gần ba thế kỷ, tương truyền do chính cụ Hồ Phi Phúc trồng trong vườn nhà tại ấp Kiên Thành. Trải qua hơn hai trăm năm mươi năm nắng gió, gốc me xù xì có chu vi lớn nhiều người ôm không xuể, bộ rễ nổi vươn dài bám chặt vào lòng đất mẹ, tán lá xanh rợp bóng che mát cả góc sân đền rộng hàng trăm mét vuông. Năm 2011, cây me lịch sử này được công nhận là Cây di sản Việt Nam, trở thành biểu tượng cho sức sống trường tồn của hào khí Tây Sơn.

Cách gốc me cổ thụ không xa là giếng nước xưa của gia đình ông Hồ Phi Phúc, được kè ghép hoàn toàn bằng những viên đá ong đỏ nâu khai thác tại vùng gò đồi huyện Tây Sơn. Giếng có đường kính miệng gần một mét, thành giếng rêu phong cổ kính nhưng mạch nước ngầm dưới đáy giếng luôn trong vắt, mát lành và chưa bao giờ vơi cạn dù vào mùa khô hạn gay gắt nhất của miền Trung. Trong tâm thức văn hóa của người dân địa phương, mạch nước giếng cổ chính là dòng sữa mát lành của đất mẹ Kiên Mỹ đã nuôi lớn ba vị anh hùng dân tộc trong những năm tháng miệt mài rèn văn luyện võ dưới mái trường của thầy giáo Hiến.

Kho tàng hiện vật và nhạc võ ở Bảo tàng Quang Trung Bình Định

Bên cạnh không gian tâm linh trầm mặc, Bảo tàng Quang Trung Bình Định còn là một trung tâm lưu trữ sử liệu và trình diễn di sản văn hóa phi vật thể vô cùng sống động. Sự kết hợp giữa hệ thống hiện vật khảo cổ, cổ vật triều Tây Sơn trong nhà trưng bày cùng âm hưởng hào hùng của trống trận đã tái hiện trọn vẹn bức tranh lịch sử cuối thế kỷ mười tám.

Không gian nhà trưng bày hiện vật thời đại Tây Sơn

Tọa lạc ở phía bắc khuôn viên di tích, công trình nhà trưng bày hiện vật được thiết kế với kiến trúc hiện đại pha trộn đường nét truyền thống, bao gồm chín phòng trưng bày chuyên đề nối tiếp nhau theo dòng chảy lịch sử biên niên. Nơi đây hiện lưu giữ hơn 11.000 hiện vật gốc, tài liệu khoa học, sắc phong, vũ khí cổ và các bức phù điêu, sa bàn tái hiện toàn bộ tiến trình phát triển của phong trào Tây Sơn từ năm 1771 đến năm 1802. Người xem có dịp chiêm ngưỡng những bảo vật vô giá như ấn tín, chiếu chỉ, sắc phong của triều đại Quang Trung và Cảnh Thịnh, tiền đồng Quang Trung thông bảo, súng thần công bằng đồng, giáo mác cùng bộ sưu tập trống đồng Tây Sơn.

Nội dung trưng bày dẫn dắt người xem đi qua từng chặng đường lịch sử hào hùng, từ buổi đầu dựng cờ khởi nghĩa ở Tây Sơn Thượng đạo và Hạ đạo, những chiến công đánh đổ chính quyền phong kiến cát cứ Đàng Trong và Đàng Ngoài, cho đến hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm lừng lẫy. Đó là trận thủy chiến oanh liệt làm nên chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút năm 1785 trên sông Tiền, và đỉnh cao là cuộc hành quân thần tốc mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789 làm nên chiến thắng Ngọc Hồi Đống Đa vang dội tại kinh thành Thăng Long. Ngoài ra, nhà trưng bày hiện vật còn giới thiệu những chính sách cải cách tiến bộ vượt thời đại của vua Quang Trung như Chiếu khuyến nông, Chiếu lập học, đề cao chữ Nôm và mở rộng bang giao hòa hiếu.

Âm vang trống trận và tinh hoa nhạc võ Tây Sơn

Một trong những giá trị di sản phi vật thể độc đáo bậc nhất được bảo tồn tại Bảo tàng Quang Trung Bình Định chính là nghệ thuật nhạc võ Tây Sơn. Đây là loại hình nghệ thuật diễn xướng tổng hợp kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc chiến trận cổ truyền với các bài quyền, bài binh khí đặc sắc của Võ cổ truyền Bình Định. Bộ nhạc cụ cốt lõi bao gồm bộ trống trận mười hai chiếc tượng trưng cho thập nhị địa chi, kết hợp cùng chiêng, chập chõa, kèn bầu và đàn nhị. Người nghệ nhân đánh trống trận vận dụng toàn bộ thân pháp, bộ pháp của võ học để lướt đi trên dàn trống, gõ vào mặt trống, tang trống và vành trống tạo nên muôn vàn cung bậc âm thanh biến hóa.

Bài trống trận Tây Sơn được cấu trúc chặt chẽ theo ba hồi lớn gồm Xuất quân, Công thành và Khải hoàn ca. Khi tiếng trống xuất quân nổi lên dồn dập kết hợp cùng tiếng kèn bầu rền vang, các võ sinh bước ra sân biểu diễn những bài quyền pháp, côn pháp, đao pháp và song phượng kiếm uy dũng. Hình ảnh những chiếc nón ngựa gắn liền với truyền thống chế tác của làng nón ngựa Phú Gia hay chén rượu Bàu Đá Bình Định nồng đượm nghĩa tình nơi quê hương sông Côn cũng thường được nhắc nhớ trong không gian văn hóa thượng võ này, giúp người thưởng lãm cảm nhận trọn vẹn khí chất kiên cường của con người đất võ.

Giá trị di sản quốc gia đặc biệt của Bảo tàng Quang Trung Bình Định

Không chỉ là một thiết chế bảo tàng lưu giữ ký ức quá khứ, Bảo tàng Quang Trung Bình Định còn đóng vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng, giáo dục truyền thống yêu nước và lan tỏa thông điệp nhân nghĩa, hòa bình của dân tộc Việt Nam tới bạn bè quốc tế.

Biểu tượng đoàn kết dân tộc và khát vọng hòa bình

Nhìn lại toàn bộ di sản tư tưởng và sự nghiệp được lưu giữ tại Bảo tàng Quang Trung Bình Định, giá trị cốt lõi xuyên suốt chính là tinh thần đại đoàn kết dân tộc và chủ nghĩa yêu chuộng hòa bình của người Việt Nam. Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn ngay từ buổi đầu đã quy tụ sức mạnh đồng lòng của cả đồng bào Kinh ở vùng châu thổ sông Côn lẫn đồng bào các dân tộc thiểu số Ba Na, Gia Rai trên vùng cao nguyên An Khê. Những cuộc chiến đấu chống ngoại xâm dưới sự chỉ huy của vị anh hùng áo vải Nguyễn Huệ đều mang bản chất chính nghĩa bảo vệ độc lập chủ quyền và sự bình yên cho muôn dân. Ngay sau khi giành thắng lợi hoàn toàn trên chiến trường mùa xuân năm 1789, triều đình Quang Trung đã chủ động thực thi đường lối ngoại giao mềm dẻo, nhân đạo, nhanh chóng khép lại xung đột để thiết lập quan hệ bang giao hòa hiếu lâu dài và khôi phục đất nước.

Vào dịp mùng 4 và mùng 5 Tết Nguyên đán hằng năm, khuôn viên bảo tàng và khu vực bến Trường Trầu tại thị trấn Phú Phong lại trở thành tâm điểm diễn ra lễ hội Đống Đa Tây Sơn với quy mô trọng thể bậc nhất miền Trung. Nghi lễ dâng hương tại Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt, lễ rước kiệu và các màn đồng diễn võ thuật truyền thống tại đây luôn có sự giao hòa âm hưởng thiêng liêng với lễ hội kỷ niệm tại gò Đống Đa ở Thủ đô Hà Nội, tạo nên sợi dây gắn kết văn hóa bền chặt giữa cội nguồn phát tích phong trào Tây Sơn và kinh đô ngàn năm văn hiến.

Bảo tồn không gian văn hóa lịch sử vùng đất Tây Sơn

Để phát huy bền vững giá trị của Di tích quốc gia đặc biệt trong kỷ nguyên số, công tác bảo tồn tại Bảo tàng Quang Trung Bình Định đang được triển khai đồng bộ giữa gìn giữ di sản vật thể, bảo tồn di sản phi vật thể và ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại. Việc số hóa ba chiều các bảo vật, tư liệu Hán Nôm trong nhà trưng bày hiện vật, kết hợp chăm sóc sinh học định kỳ cho cây me cổ thụ và bảo vệ nguồn nước ngầm của giếng nước xưa được thực hiện theo quy trình khoa học nghiêm ngặt.

Dưới đây là những trụ cột bảo tồn và phát huy giá trị di sản trọng tâm tại quần thể di tích Tây Sơn Tam Kiệt

  • Bảo tồn nguyên trạng các di tích gốc và kiến trúc tâm linh: Chăm sóc đặc biệt đối với cây me cổ thụ Cây di sản Việt Nam, bảo vệ cấu trúc đá ong của giếng nước xưa, đồng thời duy trì vẻ trang nghiêm cổ kính của Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt và cảnh quan bến Trường Trầu.
  • Số hóa và bảo quản khoa học kho tàng cổ vật: Ứng dụng công nghệ bảo quản hiện đại đối với hơn 11.000 hiện vật lịch sử, sắc phong, vũ khí cổ trong nhà trưng bày hiện vật, phục vụ hiệu quả công tác nghiên cứu sử học.
  • Truyền dạy và lan tỏa di sản nhạc võ truyền thống: Bồi dưỡng đội ngũ nghệ nhân, võ sư kế cận nhằm gìn giữ nguyên bản các bài trống trận và tinh hoa nhạc võ Tây Sơn gắn liền với các dòng võ cổ truyền tại huyện Tây Sơn.
  • Kết nối trục di sản Tây Sơn Thượng đạo và Hạ đạo: Tăng cường liên kết nghiên cứu văn hóa, lịch sử giữa quần thể di tích tại thị trấn Phú Phong với hệ thống di tích trên đèo An Khê.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày lá cờ đào khởi nghĩa tung bay bên dòng sông Côn, Bảo tàng Quang Trung Bình Định vẫn đứng vững như một tượng đài bất diệt khắc ghi trí tuệ, bản lĩnh và lòng nhân nghĩa của dân tộc Việt Nam. Mỗi nhành lá xanh trên vòm me cổ thụ, mỗi gầu nước mát nơi giếng đá ong xưa và mỗi hồi trống trận vang rền đều tiếp thêm niềm tự hào về truyền thống dựng nước và giữ nước của cha ông. Trên hành trình gìn giữ và số hóa di sản văn hiến vùng đất võ trời văn cùng đại ngàn cao nguyên, chuyên trang Gia Lai NSSC tiếp tục đồng hành cung cấp hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần lan tỏa những giá trị lịch sử trường tồn tới cộng đồng trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất