Lễ hội Đống Đa Tây Sơn - Hào khí mùa xuân Kỷ Dậu bên dòng sông Côn
NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Giữa miền đất địa linh nhân kiệt bên bờ bắc dòng sông Côn hiền hòa, lễ hội Đống Đa Tây Sơn mỗi độ xuân về lại khơi dậy niềm tự hào bất diệt về khí phách quật cường của dân tộc Việt Nam. Diễn ra trên chính mảnh đất cố hương của ba anh em nhà Tây Sơn tại thị trấn Phú Phong, sự kiện văn hóa lịch sử trọng đại này tái hiện sinh động bản hùng ca thần tốc giải phóng kinh thành Thăng Long và tôn vinh tinh hoa võ học cổ truyền miền đất Võ.
Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội Đống Đa Tây Sơn
Không gian văn hóa của lễ hội Đống Đa Tây Sơn gắn liền máu thịt với tiến trình lịch sử hào hùng của dân tộc vào nửa cuối thế kỷ mười tám. Từ nghi lễ dâng hương tưởng niệm âm thầm của cư dân làng Kiên Mỹ xưa, lễ hội đã vươn lên trở thành đại lễ cấp vùng mang tầm vóc lịch sử sâu sắc, kết nối vùng đất phát tích khởi nghĩa ở miền Trung với kinh đô ngàn năm văn hiến.
Âm vang đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu năm 1789
Mùa xuân năm Tân Mão 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ dựng cờ khởi xướng phong trào khởi nghĩa Tây Sơn từ căn cứ vùng cao Khu di tích Tây Sơn Thượng đạo An Khê rồi tiến xuống đồng bằng Tây Sơn Hạ đạo. Nghĩa quân quy tụ sức mạnh đoàn kết của đồng bào Kinh cùng các dân tộc Ba Na, Gia Rai, xóa bỏ tình trạng phân liệt Đàng Trong – Đàng Ngoài kéo dài hơn hai thế kỷ để đặt nền móng thống nhất giang sơn.
Đỉnh cao chói lọi nhất của vương triều Tây Sơn là cuộc hành quân thần tốc vào cuối năm Mậu Thân 1788 đầu năm Kỷ Dậu 1789. Trước nguy cơ đất nước bị hai mươi chín vạn quân Thanh xâm lăng, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế tại núi Bân thuộc Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung rồi lập tức tiến quân ra Bắc. Chỉ trong năm ngày đêm từ đêm ba mươi Tết đến trưa mùng 5 tháng Giêng năm Kỷ Dậu, dưới sự chỉ huy thiên tài của Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ, đại quân Tây Sơn đã đập tan hệ thống đồn lũy từ Ngọc Hồi tới Khương Thượng – Đống Đa, giải phóng hoàn toàn kinh thành Thăng Long rồi mở ra thời kỳ bang giao hòa hiếu lâu dài.
Mạch nguồn tưởng niệm Tây Sơn Tam Kiệt bên sông Côn
Tại quê hương làng Kiên Mỹ bên bờ dòng sông Côn, ký ức về đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 và công đức của ba anh em Tây Sơn chưa bao giờ phai nhạt. Trải qua nhiều biến cố thăng trầm của thế kỷ mười chín, người dân địa phương vẫn kiên trì gìn giữ nền nhà cũ của cụ Hồ Phi Phúc, bảo vệ gốc cây me cổ thụ cùng giếng nước đá ong xưa và mượn danh nghĩa đình làng Kiên Mỹ để phụng thờ Tây Sơn Tam Kiệt.
Đến năm 1978, khi quần thể Bảo tàng Quang Trung Bình Định được kiến thiết quy mô ngay trên nền đất cố hương Kiên Mỹ, nghi lễ tưởng niệm hằng năm chính thức trở thành đại lễ văn hóa lịch sử. Mỗi dịp Tết Nguyên đán, hàng vạn người con đất Võ lại hội tụ về thị trấn Phú Phong dâng hương tri ân tiền nhân, song hành cùng lễ hội Gò Đống Đa tại Thủ đô Hà Nội.
| Tiêu chí bách khoa lễ hội | Nội dung định danh và thông tin chuẩn xác | Ý nghĩa lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tên gọi chính thức | Lễ hội kỷ niệm Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa (lễ hội Đống Đa Tây Sơn) | Tưởng niệm đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 và công đức Tây Sơn Tam Kiệt |
| Thời gian tổ chức | Ngày mùng 4 và mùng 5 tháng Giêng âm lịch hằng năm | Trùng khớp thời điểm nghĩa quân Tây Sơn tiến công và toàn thắng tại Thăng Long |
| Không gian tâm điểm | Quần thể Bảo tàng Quang Trung, Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt và bến Trường Trầu | Nằm ngay trên nền đất quê hương của ba anh em nhà Tây Sơn tại thị trấn Phú Phong |
| Nhân vật suy tôn | Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ cùng văn thần võ tướng triều Tây Sơn | Tôn vinh truyền thống dựng nước, giữ nước và tinh thần đại đoàn kết dân tộc |
| Nghi thức Phần Lễ | Lễ rước kiệu, dâng hoa tại tượng đài, dâng hương và đọc chúc văn cổ truyền | Thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn qua nghi thức tế lễ cổ truyền trang nghiêm |
| Hoạt động Phần Hội | Biểu diễn nhạc võ Tây Sơn, trống trận Quang Trung, đồng diễn võ thuật, hát bội | Tái hiện hào khí chiến trận và bảo tồn kho tàng di sản văn hóa phi vật thể đất Võ |
Không gian di sản và thời gian mở lễ hội Đống Đa Tây Sơn
Khác với nhiều lễ hội mùa xuân diễn ra vào dịp rằm tháng Giêng, lễ hội Đống Đa Tây Sơn mở hội ngay trong những ngày đầu tiên của năm mới âm lịch. Sự giao thoa giữa sắc xuân tươi mới của đất trời miền Trung với không gian kiến trúc uy nghiêm bên dòng sông lịch sử đã tạo nên một bức tranh văn hóa vừa trang trọng vừa hào sảng.
Thời khắc khai hội mùng bốn và mùng năm Tết
Theo cổ lệ truyền thống, lễ hội Đống Đa Tây Sơn diễn ra trong hai ngày mùng 4 và mùng 5 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Mùng 4 Tết năm Kỷ Dậu là thời điểm các đạo quân chủ lực của vua Quang Trung đồng loạt áp sát cửa ngõ phía nam Thăng Long, còn rạng sáng tới trưa mùng 5 Tết là giờ phút đại quân công phá đồn Ngọc Hồi, đồn Đống Đa và giải phóng hoàn toàn kinh đô.
Chiều mùng 4 Tết dành cho nghi lễ cúng tế cổ truyền của các bô lão tại Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt. Sáng mùng 5 tháng Giêng là thời khắc chính hội trọng thể nhất dưới chân tượng đài Hoàng đế Quang Trung trong tiếng trống hội vang rền và sắc cờ đào truyền thống.
Trục không gian tâm linh tại thị trấn Phú Phong
Không gian tổ chức lễ hội Đống Đa Tây Sơn trải rộng trên quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Bảo tàng Quang Trung tại khối 1, thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, cách phố biển Quy Nhơn khoảng 45 cây số về phía Tây Bắc. Địa thế vùng đất Kiên Mỹ hội tụ yếu tố sơn thủy hữu tình, phía sau có dãy núi Ngang và đèo An Khê che chở, phía trước là dòng sông Côn uốn lượn bồi đắp phù sa.
Trục hành lễ được quy hoạch đăng đối từ cổng tam quan bề thế, đi qua quảng trường tượng đài Hoàng đế Quang Trung uy nghiêm, tiến thẳng vào Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt. Bên phải điện thờ là cụm di tích gốc gồm cây me cổ thụ gần ba trăm năm tuổi và giếng nước xưa kè đá ong của gia đình cụ Hồ Phi Phúc. Phía bờ sông Côn là không gian bến Trường Trầu, điểm di tích tái hiện bến sông giao thương xưa và là nơi diễn ra hội đua thuyền truyền thống đầu xuân.

Hệ thống nghi thức truyền thống trong lễ hội Đống Đa Tây Sơn
Sức hấp dẫn đặc biệt của lễ hội Đống Đa Tây Sơn nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa tính chất trang nghiêm của các nghi thức quốc lễ cổ truyền và khí thế dũng mãnh của các màn trình diễn võ thuật, diễn xướng dân gian. Mỗi nghi thức trong phần lễ và phần hội đều tuân thủ chặt chẽ chuẩn mực văn hóa truyền thống của vùng đất Tây Sơn.
Nghi thức rước kiệu và đại tế cổ truyền trang nghiêm
Phần lễ của lễ hội Đống Đa Tây Sơn mở đầu bằng nghi thức tế lễ cổ truyền được các bậc cao niên vùng Kiên Mỹ – Phú Phong cử hành theo đúng nghi điển truyền thống. Đoàn rước lễ tiến qua cổng tam quan vào quảng trường trung tâm trong âm thanh trầm hùng của phường nhạc lễ, dẫn đầu là đội cờ ngũ sắc, cờ đào thêu chữ vàng, đội bát bửu và đoàn võ sinh rước kiệu.
Sau nghi thức dâng hoa tại quảng trường tượng đài, đoàn hành lễ tiến vào nội điện Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt. Gian trung tâm phụng thờ Hoàng đế Quang Trung, gian tả thờ vua Thái Đức Nguyễn Nhạc và gian hữu thờ Đông Định Vương Nguyễn Lữ; hai bên phối thờ nữ tướng Bùi Thị Xuân, Thiếu phó Trần Quang Diệu cùng Đô đốc Vũ Văn Dũng. Trong làn khói trầm hương, vị chủ tế thực hiện ba tuần dâng rượu, dâng trà và đọc bài chúc văn ca ngợi công đức bình định thiên hạ, cầu nguyện cho quốc thái dân an.
Biểu diễn nhạc võ Tây Sơn và trống trận Quang Trung
Ngay sau phần tế lễ, không gian lễ hội chuyển sang phần hội hào hùng với màn trình diễn nhạc võ Tây Sơn và trống trận Quang Trung — di sản văn hóa phi vật thể độc bản trên quê hương Tây Sơn. Bộ trống trận gồm mười hai chiếc trống da trâu lớn nhỏ xếp trên giá gỗ tượng trưng cho thập nhị địa chi, kết hợp cùng tiếng kèn bầu, tiếng chiêng và chập chõa vang động.
Người nghệ nhân biểu diễn trống trận đồng thời là võ sư am tường bộ pháp của Võ cổ truyền Bình Định. Đôi tay nghệ nhân cầm dùi gỗ lướt nhanh trên mặt trống, tang trống và vành trống qua ba hồi Xuất quân, Công thành – Xung trận và Khải hoàn ca. Hòa theo nhịp trống trận Quang Trung, hàng trăm võ sư, võ sinh bước ra quảng trường biểu diễn các bài quyền cổ như Ngọc trản quyền, Lão mai quyền, Hùng kê quyền cùng các bài đại đao, côn pháp và Song phượng kiếm.

Tái hiện trận đánh lịch sử và sinh hoạt dân gian
Điểm nhấn thu hút công chúng trong sáng mùng 5 Tết là chương trình sử thi sân khấu hóa tái hiện đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 ngay trên quảng trường khu di tích. Hàng trăm diễn viên và võ sinh trong trang phục chiến bào cổ truyền, tay cầm cờ đào, khiên mây cùng mô hình tượng binh và hỏa hổ đã tái dựng sống động lễ đăng quang tại núi Bân, lời hiểu dụ tướng sĩ tại Tam Điệp và cuộc tiến công thần tốc công phá đồn Ngọc Hồi – Đống Đa.
Bên cạnh màn tái hiện lịch sử, khu vực quanh bảo tàng và bến Trường Trầu còn diễn ra nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc:
- Biểu diễn nghệ thuật sân khấu truyền thống - Các đoàn nghệ nhân trình diễn những vở tuồng lịch sử kinh điển của nghệ thuật Hát bội Bình Định và tổ chức hội đánh nghệ thuật Bài chòi dân gian Bình Định với những câu thai mộc mạc ca ngợi quê hương.
- Giao lưu văn hóa cồng chiêng miền ngược – miền xuôi - Các đoàn nghệ nhân đồng bào Ba Na, Chăm H'roi từ Vĩnh Thạnh, Vân Canh, An Lão và cao nguyên An Khê về dự hội, trình diễn cồng chiêng và múa xoang, tái hiện tình đoàn kết Thượng – Kinh từ buổi đầu dựng cờ khởi nghĩa.
- Hội đua thuyền trên sông Côn và trò chơi dân gian - Tại khúc sông trước bến Trường Trầu, các đội thuyền đua tranh tài sôi nổi trong tiếng trống cổ vũ vang dội hai bờ, kết hợp cùng trò chơi kéo co, đẩy gậy và cờ người đầu xuân.
- Trưng bày di sản làng nghề và sản vật đất Võ - Không gian văn hóa đầu xuân tôn vinh các giá trị thủ công truyền thống gắn liền với thời đại Tây Sơn như chiếc nón ngựa dẻo bền của làng nón ngựa Phú Gia và hương vị danh tửu rượu Bàu Đá Bình Định nồng đượm nghĩa tình.
Giá trị văn hóa và sức sống của lễ hội Đống Đa Tây Sơn
Trải qua hơn hai thế kỷ tồn tại và phát triển trong lòng dân tộc, lễ hội Đống Đa Tây Sơn không chỉ là dịp kỷ niệm một chiến thắng quân sự lẫy lừng mà còn kết tinh những giá trị đạo đức, nhân văn và văn hóa đặc sắc của con người Việt Nam. Lễ hội trở thành nhịp cầu nối liền quá khứ hào hùng với khát vọng dựng xây quê hương trong thời đại mới.
Biểu tượng đoàn kết dân tộc và khát vọng hòa bình
Giá trị tư tưởng cốt lõi xuyên suốt mọi nghi thức của lễ hội Đống Đa Tây Sơn chính là đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc. Sự hiện diện song hành của nghi lễ tế thần cổ truyền người Kinh cùng nhịp cồng chiêng của đồng bào các dân tộc thiểu số Trường Sơn – Tây Nguyên ngay trước sân Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt là minh chứng sống động cho khối đoàn kết bền chặt đã làm nên sức mạnh của nghĩa quân áo vải. Việc tôn vinh đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 luôn được đặt trong ánh sáng của chủ nghĩa yêu nước chân chính và tinh thần yêu chuộng hòa bình, nhân nghĩa bang giao của dân tộc Việt Nam.
Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đất Võ
Trong đời sống đương đại, lễ hội Đống Đa Tây Sơn đóng vai trò là không gian thực hành và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quan trọng của địa phương. Nhờ lễ hội được tổ chức trang trọng mỗi dịp đầu xuân, các thế hệ nghệ nhân cao tuổi và lớp võ sinh trẻ tại thị trấn Phú Phong có môi trường thực tế để trao truyền nguyên bản kỹ nghệ đánh trống trận Quang Trung, bảo lưu các bài quyền cổ và gìn giữ nghi thức chúc văn truyền thống.
Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng văn hiến bản địa từ đại ngàn cao nguyên xuống miền đất Võ, chuyên trang Gia Lai NSSC tiếp tục đồng hành lưu trữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác về các lễ hội, danh nhân và di tích lịch sử quốc gia. Mỗi mùa xuân mới khi hoa mai vàng nở rộ bên bờ dòng sông Côn, âm vang hào sảng của lễ hội Đống Đa Tây Sơn lại ngân lên như lời nhắc nhở thế hệ hôm nay tiếp nối chí khí kiên cường và trí tuệ sáng tạo của cha ông.
NSSC Gia Lai
gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Gia Lai.
Bài liên quan
Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya - Sắc vàng rực rỡ trên miệng núi lửa cổ
Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya diễn ra tháng 11 hằng năm tại huyện Chư Păh, tôn vinh mùa hoa dã quỳ vàng rực cùng di sản cồng chiêng, thổ cẩm người Gia Rai.
Lễ hội Võ cổ truyền Bình Định - Nơi hội tụ tinh hoa võ học dân tộc
Lễ hội Võ cổ truyền Bình Định quy tụ các võ phái trong nước và quốc tế về đất Võ, tôn vinh thập bát ban binh khí, quyền pháp cổ truyền và đạo lý võ học Việt.
Chả ram tôm đất Bình Định - Tinh hoa thức quà giòn thơm từ vùng đầm nước lợ
Chả ram tôm đất Bình Định hòa quyện vị ngọt săn chắc của tôm đất đầm Thị Nại, thịt ba chỉ, hành hương và vỏ bánh tráng phơi nắng giòn rụm đậm hồn quê xứ Nẫu.



