Bỏ qua đến nội dung

Rượu Bàu Đá Bình Định - Tinh hoa danh tửu từ mạch nước ngầm đá ong đất Võ

Khởi nguồn từ mạch nước ngầm thấm qua tầng đá ong cổ tại thôn Cù Lâm thuộc xã Nhơn Lộc, rượu Bàu Đá Bình Định chinh phục người thưởng thức nhờ hương thơm nồng đượm của gạo nếp, đậu xanh ủ men thuốc bắc cùng kỹ nghệ chưng cất thủ công bằng nồi đồng ống tre truyền đời.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Bình gốm hồ lô trắng vẽ rồng xanh đựng rượu Bàu Đá Bình Định đặt cạnh chén sứ cổ truyền

Giữa miền châu thổ sông Côn giàu truyền thống thượng võ, rượu Bàu Đá Bình Định từ lâu đã định danh như một biểu tượng văn hóa ẩm thực trứ danh kết tinh từ mạch nước ngầm đá ong và kỹ nghệ chưng cất cổ truyền. Không chỉ mang nồng độ mạnh mẽ cùng hương thơm thanh khiết của hạt nếp quê, danh tửu nơi thôn Cù Lâm còn ẩn chứa triết lý sống hào sảng, trọng nghĩa tình của cư dân miền đất Võ.

Cội nguồn lịch sử và mạch nước nuôi dưỡng rượu Bàu Đá Bình Định

Hành trình định hình danh tiếng của rượu Bàu Đá Bình Định gắn liền mật thiết với lịch sử khai khẩn vùng đồng bằng hạ lưu sông Côn và cấu tạo địa chất độc đáo của vùng đất An Nhơn. Sự giao hòa giữa điều kiện thủy văn tự nhiên hiếm có cùng truyền thống lao động cần cù của cư dân bản địa đã kiến tạo nên nền tảng bền vững cho thức rượu cổ truyền này.

Dấu tích bàu nước đá ngầm tại thôn Cù Lâm

Tên gọi mộc mạc của danh tửu bắt nguồn từ một bàu nước cổ tự nhiên rộng khoảng ba nghìn mét vuông tọa lạc tại xóm Tân Long, thôn Cù Lâm, xã Nhơn Lộc, thị xã An Nhơn, nằm gần quần thể cố đô thành Đồ Bàn Bình Định xưa. Trong phương ngữ miền Trung, từ bàu dùng để chỉ những hồ nước tự nhiên tích tụ mạch nguồn từ lòng đất, còn lòng bàu tại thôn Cù Lâm lại ẩn chứa nhiều tảng đá ngầm và tầng đá ong dày đặc nên người dân quen gọi là Bàu Đá. Cấu trúc địa chất gồm nhiều lớp đá ong xốp kết hợp cát sỏi dưới lòng bàu đóng vai trò như hệ thống lọc tự nhiên, tạo ra mạch nước ngầm đá ong trong vắt, mát lành quanh năm và giàu khoáng chất vi lượng.

Theo sử liệu địa phương và ký ức truyền đời tại làng nghề nấu rượu Bàu Đá, từ những thế kỷ trước, cư dân xóm Tân Long đã sử dụng nguồn nước rỉ ra từ mạch đá ngầm của chiếc bàu chung này để ngâm gạo, hồ men và chưng cất rượu phục vụ các kỳ tế lễ.

Danh tửu tiến vua và hào khí miền đất Tây Sơn

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc cuối thế kỷ mười tám, vùng đất An Nhơn và Tây Sơn là đại bản doanh của cuộc khởi nghĩa nông dân vĩ đại do vua Thái Đức Nguyễn Nhạc và Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ lãnh đạo. Tương truyền trong những buổi khao quân trước giờ xuất kích hay những dịp mừng chiến công hiển hách được tái hiện qua lễ hội Đống Đa Tây Sơn, chén rượu nồng chưng cất từ mạch nước đá ong vùng Cù Lâm luôn hiện diện như chất men khích lệ tinh thần nghĩa sĩ. Hương vị mạnh mẽ nhưng trong sáng của thứ rượu quê này tương đồng kỳ lạ với cốt cách cương trực trong từng đường quyền của Võ cổ truyền Bình Định.

Đến thời kỳ các triều đại phong kiến về sau, nhờ phẩm chất tinh khiết và hương thơm ngào ngạt khó lẫn, sản vật của thôn Cù Lâm được tuyển chọn vào danh mục phẩm vật dâng tiến lên triều đình và được giới tao nhân mặc khách tôn vinh là đệ nhất danh tửu miền Trung. Trong các tác phẩm khảo cứu văn hóa và phong vật quê hương của nhà thơ, học giả Quách Tấn, hình ảnh bầu rượu Bàu Đá sóng sánh bên đĩa mồi dân dã luôn được khắc họa như biểu trưng cho tấm lòng hiếu khách trọng nghĩa của người xứ Nẫu.

Thành phần nguyên liệu bản địa kết tinh trong rượu Bàu Đá Bình Định

Phẩm chất khác biệt của rượu Bàu Đá Bình Định không đến từ hương liệu nhân tạo mà được quyết định bởi sự tuyển chọn khắt khe các nguồn nguyên liệu nông sản tự nhiên tại địa phương. Ba yếu tố cốt lõi gồm nguồn nước ngầm đá ong, hạt gạo nếp hoặc đậu xanh bản địa cùng bánh men thuốc bắc cổ truyền đã tạo nên thế kiềng ba chân vững chắc cho chất lượng sản phẩm.

Gạo nếp ngự, gạo lứt và đậu xanh hạt tiêu

Bên cạnh dòng nước mát lành lấy từ giếng khơi chạm mạch đá ong thôn Cù Lâm, nguyên liệu tinh bột đóng vai trò nền tảng định hình hương thơm và độ sánh của từng chủng loại rượu truyền thống. Đối với dòng rượu gạo và rượu nếp truyền thống, các hộ gia đình lâu năm trong làng nghề ưu tiên lựa chọn giống lúa tẻ dài ngày hoặc gạo nếp ngự hạt tròn mẩy, trắng đục và giàu hàm lượng tinh bột tự nhiên được canh tác trên những cánh đồng phù sa màu mỡ vùng An Nhơn, Tuy Phước.

Đặc sắc hơn cả trong hệ thống sản vật của làng nghề là dòng rượu đậu xanh Bàu Đá thượng hạng được chưng cất từ giống đậu xanh hạt nhỏ, lòng vàng ươm và vỏ mỏng trồng trên các bãi bồi cát pha ven sông Côn.

Bí truyền men thuốc bắc tạo hương thơm nồng đượm

Linh hồn thúc đẩy quá trình chuyển hóa tinh bột thành những giọt rượu nồng nàn chính là men thuốc bắc cổ truyền được các nghệ nhân cao niên tự tay bào chế theo phương thức gia truyền.

Những viên bánh men tròn trịa sau khi vắt thủ công được xếp lên nia tre lót rơm nếp sạch, đem ủ trong phòng kín gió rồi phơi dưới nắng nhẹ cho đến khi lớp vỏ ngoài se khô và dậy mùi thơm thảo dược dịu nhẹ.

Tiêu chí phân loạiRượu gạo Bàu Đá truyền thốngRượu nếp Bàu Đá cổ truyềnRượu đậu xanh Bàu Đá thượng hạng
Nguyên liệu cốt lõiGạo tẻ dài ngày hoặc gạo lứt đồng bằng sông CônGạo nếp ngự, nếp bầu hạt tròn mẩy phơi nắngĐậu xanh hạt tiêu lòng vàng phối cùng nếp cái
Nguồn nước và men ủNước giếng mạch đá ong Cù Lâm và men thảo mộcNước giếng mạch đá ong Cù Lâm và men thuốc bắcNước ngầm đá ong tinh khiết và men cổ truyền
Thời gian ủ lên menSáu ngày đêm ủ khô và ủ ướt trong lu đất nungSáu đến bảy ngày đêm ủ tĩnh trong chum sànhBảy đến tám ngày đêm kết hợp ủ chưng cách thủy
Nồng độ và sắc tháiKhoảng năm mươi độ, trong vắt, bọt tăm sủi đềuTừ năm mươi đến năm mươi ba độ, sánh nhẹTrên năm mươi độ, trong suốt, sủi tăm bền bỉ
Đặc trưng cảm quanVị cay nồng mạnh mẽ ban đầu, hậu vị thanh mátHương nếp mới ngào ngạt, vị êm dịu ngọt hậuHương thơm bùi thanh tao của đậu xanh, ngọt đằm

Quy trình ủ men và chưng cất của rượu Bàu Đá Bình Định

Giá trị di sản của rượu Bàu Đá Bình Định thể hiện rõ nét nhất qua quy trình chế tác thủ công tuân thủ nghiêm ngặt quy luật sáu ngày đêm với sự tham gia của hệ thống dụng cụ truyền thống. Mọi công đoạn từ ủ khô, ủ ướt trong lu đất nung đến chưng cất bằng nồi đồng ống tre trên bếp lửa trấu đều đòi hỏi kinh nghiệm cảm nhận tinh tế của người nghệ nhân.

Nghệ nhân làng nghề Cù Lâm chưng cất rượu Bàu Đá Bình Định bằng đôi nồi đồng đun lửa trấu truyền thống
Nghệ nhân làng nghề Cù Lâm chưng cất rượu Bàu Đá Bình Định bằng đôi nồi đồng đun lửa trấu truyền thống

Chu kỳ ủ sáu ngày đêm trong lu đất nung

Trong tri thức dân gian của người thợ nấu rượu thôn Cù Lâm, quá trình lên men phải trải qua trọn vẹn chu kỳ sáu ngày đêm trong những chiếc lu sành hoặc chum đất nung truyền thống có nguồn gốc từ các lò gốm bản địa như làng gốm Vân Sơn An Nhơn Bình Định. Sau khi cơm gạo hoặc cơm nếp được nấu chín dẻo, trải ra nong tre cho nguội ấm và trộn đều cùng bột men thảo mộc, người thợ cho toàn bộ khối cơm vào lu sành đậy kín nắp để bước vào quy trình ủ sáu ngày đêm khởi đầu bằng ba ngày đêm ủ khô.

Sau đúng ba ngày đêm ủ khô, khi khối cơm trong lu đã dậy mùi thơm ngọt và rỉ ra những giọt nước cốt đầu tiên, người nghệ nhân mới mở nắp lu để châm thêm nguồn nước giếng ngầm đá ong tinh khiết rồi tiếp tục đậy kín chuyển sang ba ngày đêm ủ ướt.

Kỹ thuật chưng cất bằng bộ nồi đồng ống tre

Công đoạn chưng cất truyền thống tại thôn Cù Lâm là một nghệ thuật điều khiển nhiệt học dân gian xoay quanh bộ dụng cụ gồm chiếc nồi đồng ống tre được lắp đặt khéo léo trên bếp lò đắp đất sét.

Trong suốt năm giờ đồng hồ chưng cất một mẻ nồi đồng chỉ thu được khoảng bốn đến năm lít rượu nguyên chất, người thợ phải túc trực bên bếp để duy trì ngọn lửa trấu hoặc củi khô cháy liu riu ổn định. Nghệ nhân giàu kinh nghiệm chỉ cần ngồi cạnh bếp lò lắng nghe âm thanh giọt rượu rơi tí tách vào bình sành để điều chỉnh ngọn lửa, cho ra dòng rượu trong vắt như nước suối, khi lắc nhẹ nổi lên từng chuỗi bọt tăm rượu sủi đều bám chặt quanh thành chai.

  • Hệ thống nồi đồng và vung đất: Nồi đồng đáy rộng giúp nhiệt lượng phân bổ đồng đều, kết hợp vung đất nung giữ kín áp suất hơi rượu.
  • Ống dẫn hơi bằng tre già: Thân tre đục rỗng các đốt dẫn hơi rượu đi qua bồn nước ngầm làm lạnh, lưu giữ phong vị thảo mộc.
  • Nhiên liệu trấu và củi khô: Ngọn lửa trấu âm ỉ giữ mức nhiệt ổn định suốt năm giờ chưng cất, ngăn chặn hiện tượng bén đáy nồi.
  • Tiêu chuẩn bọt tăm kiểm định: Rượu nguyên chất đạt trên năm mươi độ khi rót ra chén sứ sẽ sủi bọt tăm to bằng hạt tấm rồi tan dần.

Giá trị văn hóa và bản sắc của rượu Bàu Đá Bình Định

Không dừng lại ở một thức uống truyền thống trong đời sống thường nhật, rượu Bàu Đá Bình Định đã vươn lên thành biểu tượng văn hóa giao tiếp và niềm tự hào của vùng đất Nam Trung Bộ. Sự hiện diện của chiếc bình gốm hồ lô trong các nghi lễ cổ truyền cùng dấu ấn bảo hộ thương hiệu tập thể đã khẳng định sức sống trường tồn của di sản làng nghề.

Nậm gốm men nâu chạm rồng đựng rượu Bàu Đá Bình Định bày cùng bộ ly gốm đen trên bàn gỗ
Nậm gốm men nâu chạm rồng đựng rượu Bàu Đá Bình Định bày cùng bộ ly gốm đen trên bàn gỗ

Nghệ thuật thưởng tửu bên bầu hồ lô gốm sứ

Trong không gian văn hóa dân gian miền đất Võ, thức rượu nồng đượm của thôn Cù Lâm luôn gắn liền với hình ảnh chiếc bầu hồ lô gốm sứ thắt nơ đỏ trang trọng hoặc những chiếc nậm sành mộc mạc.

Nét tinh tế trong văn hóa ẩm thực bản địa còn thể hiện ở sự kết hợp hài hòa giữa chén rượu nồng Cù Lâm với các thức nhắm dân dã của quê hương. Trên mâm cỗ hội ngộ tri âm hay bàn tiệc ngày xuân, hương vị cay nồng và hậu ngọt của rượu trở nên trọn vẹn nhất khi thưởng thức cùng những chiếc nem nướng chợ Huyện thơm lừng mùi lá ổi non hoặc những đòn tré Bình Định bó rơm lúa mới dậy vị riềng tỏi chua cay.

Di sản lễ nghi và bảo tồn thương hiệu làng nghề

Trong đời sống tâm linh của cư dân vùng châu thổ sông Côn, chén rượu trắng tinh khiết chưng cất từ nguồn nước bàu cổ là lễ vật thiêng liêng không thể thiếu trên bàn thờ gia tiên mỗi dịp giỗ chạp, lễ Tết Nguyên đán hay các kỳ tế thần Thành hoàng tại đình làng. Người dân quan niệm rằng giọt rượu được chắt lọc từ hạt lúa, hạt nếp của đất mẹ hòa cùng mạch nước ngầm trong lòng đá chính là kết tinh của trời đất, thể hiện lòng thành kính sâu sắc của con cháu dâng lên tổ tiên.

Trước những biến động của đời sống hiện đại, nghề nấu rượu truyền thống tại thôn Cù Lâm đã được công nhận danh hiệu làng nghề truyền thống và cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể nhằm gìn giữ quy trình chế tác nguyên bản. Trên hành trình số hóa và lan tỏa các giá trị di sản văn hóa bản địa đặc sắc, hệ thống dữ liệu của chuyên trang Gia Lai NSSC luôn chú trọng ghi chép, lưu giữ toàn diện tri thức dân gian về các làng nghề và sản vật tiêu biểu của vùng đất giàu truyền thống lịch sử này.

Trải qua bao thế kỷ gắn bó cùng nhịp sống thăng trầm của cư dân ven dòng sông Côn, rượu Bàu Đá Bình Định vẫn giữ vẹn nguyên vị thế của một danh tửu kết tinh từ mạch nước ngầm đá ong và bàn tay tài hoa của người thợ thủ công thôn Cù Lâm. Từng giọt rượu trong vắt, thơm nồng hương nếp mới và thảo mộc không chỉ là niềm tự hào về mặt chỉ dẫn địa lý mà còn lưu giữ trọn vẹn hồn cốt thượng võ, nghĩa tình của văn hóa truyền thống Việt Nam.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất