Võ cổ truyền Bình Định - Tinh hoa võ học dân tộc và di sản hào khí miền đất võ
NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nhắc đến miền đất bên dòng sông Côn hùng vĩ, câu ca dao cổ về người con gái đất Võ bỏ roi đi quyền đã đi sâu vào tiềm thức bao thế hệ người Việt. Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển rực rỡ từ thời mở cõi cho đến đỉnh cao triều đại Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII, Võ cổ truyền Bình Định đã kết tinh thành một chỉnh thể văn hóa – quân sự – triết học độc đáo, hội tụ đầy đủ hệ thống quyền pháp, thập bát ban võ nghệ và xứng danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
| Hạng mục di sản | Thông tin chi tiết trong hồ sơ văn hóa và lịch sử võ học |
|---|---|
| Tên di sản chính thức | Võ cổ truyền Bình Định (Võ Tây Sơn – Bình Định) |
| Không gian văn hóa phát tích | Các làng võ cổ dọc lưu vực sông Côn thuộc huyện Tây Sơn, thị xã An Nhơn, huyện Tuy Phước, Phù Cát, Phù Mỹ và thành phố Quy Nhơn |
| Thời kỳ định hình & Đỉnh cao | Khởi nguồn từ thế kỷ XV–XVII (thời kỳ mở cõi) và phát triển rực rỡ nhất vào cuối thế kỷ XVIII gắn với vương triều Tây Sơn |
| Hệ thống kỹ thuật cốt lõi | Thảo bộ quyền (Quyền thuật tay không), thập bát ban võ nghệ (18 môn binh khí), Đối luyện, Nội công – Khí công và Võ y cổ truyền |
| Các bài quyền & Binh khí trứ danh | Ngọc trản quyền, Yến phi quyền, Hùng kê quyền, Lão mai quyền, Thần đồng quyền, Song phượng kiếm, Thái sơn côn, Độc lư thương |
| Những làng võ & Dòng phái tiêu biểu | Làng võ An Thái, làng võ An Vinh (quyền An Vinh), làng võ Thuận Truyền (roi Thuận Truyền), võ đường chùa Long Phước (Tuy Phước) |
| Danh nhân & Võ sư gắn liền | Trương Văn Hiến, Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Bùi Thị Xuân, Trần Quang Diệu, Vũ Văn Dũng, Diệp Trường Phát (Tàu Sáu), Trương Thanh Đăng |
| Danh hiệu bảo tồn cấp quốc gia | Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (năm 2012); đang hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO |
Lịch sử hình thành và phát triển của Võ cổ truyền Bình Định
Không phải ngẫu nhiên mà vùng đất phủ Quy Nhơn xưa lại trở thành cái nôi hội tụ và thăng hoa của nền võ học dân tộc. Lịch sử ra đời của Võ cổ truyền Bình Định gắn liền mật thiết với quá trình khai phá vùng đất biên viễn từ thế kỷ XV, sự tiếp biến tinh hoa võ thuật của nhiều dòng chảy văn hóa và đặc biệt là bước nhảy vọt vĩ đại trong lò lửa của cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn thế kỷ XVIII.
Cội nguồn mở cõi và sự giao thoa võ học bản địa
Sau dấu mốc lịch sử năm Hồng Đức thứ hai (1471) khi vùng đất phủ Hoài Nhơn (sau đổi là phủ Quy Nhơn) chính thức hội nhập vào bản đồ Đại Việt, hàng vạn cư dân từ vùng đồng bằng Bắc Bộ, Thanh – Nghệ – Tĩnh và Thuận – Quảng đã nối tiếp nhau vào khai khẩn vùng châu thổ sông Côn, sông Lại Giang và các thung lũng dưới chân đèo An Khê.
Trong suốt các thế kỷ XVI và XVII, trên mảnh đất Quy Nhơn đã diễn ra quá trình giao thoa văn hóa võ thuật vô cùng mạnh mẽ.
Thời kỳ hoàng kim gắn liền với vương triều Tây Sơn
Bước ngoặt đưa Võ cổ truyền Bình Định từ những môn phái gia truyền rải rác trong dân gian vươn lên tầm cao một học thuyết quân sự – võ học hoàn chỉnh của quốc gia chính là sự bùng nổ của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn vào mùa xuân năm Tân Mão (1771).
Khi cờ nghĩa Tây Sơn phất cao từ vùng núi An Khê xuống đồng bằng Tuy Viễn, chính các vị lãnh tụ kiệt xuất như vua Thái Đức Nguyễn Nhạc, Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ, Đông Định Vương Nguyễn Lữ cùng các bậc đại tướng như nữ Đô đốc Bùi Thị Xuân, Thiếu phó Trần Quang Diệu, Đại tư đồ Vũ Văn Dũng đồng thời cũng là những bậc đại tông sư võ học.
Tư tưởng võ đạo và nguyên lý cốt lõi của Võ cổ truyền Bình Định
Điểm phân biệt sâu sắc nhất giữa Võ cổ truyền Bình Định với các hình thức kỹ kích đơn thuần nằm ở hệ thống triết lý nhân sinh phương Đông và tư tưởng võ đạo nhân văn thấm đẫm trong từng thế tấn, từng đường quyền, phản ánh tâm hồn trượng nghĩa và yêu chuộng hòa bình của con người Việt Nam.
Triết lý võ văn song toàn và đạo lý nhân nghĩa
Ngay từ buổi đầu hình thành tại các làng võ cổ bên dòng sông Côn, các bậc tiền bối sáng lập Võ cổ truyền Bình Định đã đặt ra quy huấn nghiêm ngặt lấy đạo đức làm gốc: "Tiên học lễ, hậu học võ" và "Võ đạo vị nhân sinh".
Đặc trưng cao đẹp của nền võ học đất Võ là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa "Võ" và "Văn" theo tinh thần "Võ nghệ văn chương quy nhất thống". Một bậc võ sư chân chính của Võ cổ truyền Bình Định không chỉ tinh thông thập bát ban võ nghệ trên sân tập mà còn phải am tường kinh sử, thơ phú, âm luật và y thuật bốc thuốc cứu người (Võ y).
Nguyên lý âm dương ngũ hành và bộ pháp linh hoạt
Về mặt học thuyết kỹ thuật, toàn bộ hệ thống chiêu thức của Võ cổ truyền Bình Định được xây dựng trên nền tảng triết học Dịch lý phương Đông với sự vận hành biến hóa của Âm – Dương, Ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) và Bát quái (Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài).
Trong thực chiến đối kháng, nguyên lý cốt lõi của Võ cổ truyền Bình Định là sự hòa quyện tuyệt vời giữa "Cương" và "Nhu", giữa "Động" và "Tĩnh", giữa "Hư" và "Thực": lấy nhu chế cương, lấy đoản thắng trường, lấy tĩnh chế động và mượn sức của chính đối phương để phản đòn ("tá lực đả lực").

Hệ thống quyền thuật và binh khí trong Võ cổ truyền Bình Định
Kho tàng kỹ thuật của Võ cổ truyền Bình Định vô cùng đồ sộ và hoàn chỉnh, bao gồm hàng trăm bài thảo bộ quyền tay không, đầy đủ mười tám môn binh khí cổ truyền cùng hệ thống nội công, khí công và võ y trị thương đặc sắc được lưu truyền qua nhiều thế hệ võ sư.
Các bài thảo bộ quyền danh trấn của những làng võ cổ
Trong hệ thống quyền thuật tay không (Thảo bộ), Võ cổ truyền Bình Định sở hữu những bài quyền kinh điển gắn liền với lịch sử quân đội Tây Sơn và các danh sư đất Võ, mỗi bài đều có lời thiệu bằng thơ lục bát hoặc thất ngôn tứ tuyệt cô đọng để học trò vừa đọc lời thiệu vừa đi quyền.
Bên cạnh đó, các bài quyền danh trấn khác như Lão mai quyền (cây mai già vững chãi trước bão táp), Thần đồng quyền, Ngọc trản thần công, Miêu tẩy diện (mèo rửa mặt), Long hổ hội hay Bát quái quyền đều thể hiện sự quan sát tinh tế của người xưa đối với quy luật vận động của muôn loài trong tự nhiên.
Nghệ thuật roi Thuận Truyền và thập bát ban võ nghệ
Song hành cùng quyền thuật là hệ thống thập bát ban võ nghệ (mười tám loại binh khí dài ngắn khác nhau gồm đao, thương, kiếm, kích, phủ, việt, câu, xoa, tiên, giản, chùy, qua, kích, côn/roi, đinh ba, dây xích, khiên, cung tên), trong đó nghệ thuật đánh roi (trường côn) và đánh kiếm của Võ cổ truyền Bình Định đạt tới trình độ tuyệt kỹ độc nhất vô nhị.
Ngoài ra, người dân vùng đất Võ còn sáng tạo ra nghệ thuật sử dụng những vật dụng sinh hoạt đời thường của nhà nông như đòn gánh, chiếc ghế đẩu, cây chổi, chiếc quạt giấy hay chiếc nón ngựa truyền thống của làng nón ngựa Phú Gia thành những vũ khí tự vệ vô cùng lợi hại, phản ánh bản chất võ học nhân dân sâu sắc.
| Nhóm kỹ thuật võ học | Các bài thảo / Tuyệt kỹ tiêu biểu | Làng võ / Nhân vật gắn liền | Đặc trưng kỹ thuật và giá trị thực chiến |
|---|---|---|---|
| Quyền thuật (Thảo bộ) | Yến phi quyền, Hùng kê quyền, Ngọc trản quyền, Lão mai quyền, Thần đồng quyền | Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, làng võ An Vinh (quyền An Vinh), làng võ An Thái | Kết hợp tứ chi bát thể, bộ pháp chữ Chi linh hoạt, công thủ toàn diện theo đồ hình Bát quái |
| Nghệ thuật Roi (Trường côn) | Thái sơn côn, Hoành sơn côn, Bát quái côn, Tuyệt kỹ Roi đánh nghịch | Làng võ Thuận Truyền (roi Thuận Truyền), dòng võ Hồ Ngạnh | Sử dụng roi gỗ dài hơn đầu người, đòn đâm – chặn – bật bằng cả hai đầu roi khắc chế giáo mác |
| Nghệ thuật Đao – Kiếm – Thương | Song phượng kiếm, Độc lư thương, Siêu đao (Đại đao), Song tô, Tứ linh đao | Nữ tướng Bùi Thị Xuân, Hoàng đế Quang Trung, võ đường chùa Long Phước | Phối hợp thân pháp nhanh nhẹn với đường kiếm uyển chuyển hoặc ngọn đại đao uy mãnh trên lưng ngựa |
| Vũ khí dân gian tự vệ | Võ đòn gánh, Võ ghế đẩu, Võ quạt, Võ khăn rằn, Võ cào cỏ | Các võ đường dân gian tại Tuy Phước, Phù Cát, An Nhơn, Tây Sơn | Biến công cụ lao động nông nghiệp thành vũ khí tự vệ bất ngờ, lấy nhu thắng cương |
| Nhạc võ & Nội công | Trống trận Tây Sơn (12 trống), Nội công Hồng gia, Võ y điểm huyệt – trị thương | Khu vực Bảo tàng Quang Trung Bình Định và các dòng võ cổ | Hòa quyện âm nhạc thúc quân hào hùng với khí công dưỡng sinh và y thuật cứu người |

Các dòng phái và võ đường tiêu biểu của Võ cổ truyền Bình Định
Sức sống bền bỉ của Võ cổ truyền Bình Định qua hơn hai thế kỷ thăng trầm kể từ sau thời đại Tây Sơn được giữ gìn nhờ mạng lưới các làng võ cổ truyền, các dòng họ võ thuật gia truyền và những ngôi chùa cổ đóng vai trò là trung tâm bảo tồn di sản sống động trong lòng cộng đồng.
Tứ đại danh gia võ phái tại An Thái và An Vinh
Dọc đôi bờ sông Côn đoạn chảy qua huyện Tây Sơn và thị xã An Nhơn, hai ngôi làng An Thái (xã Nhơn Phúc, thị xã An Nhơn) và An Vinh (xã Tây Vinh, huyện Tây Sơn) từ lâu đã được xem là hai trung tâm lớn nhất sản sinh ra những dòng phái lừng danh của Võ cổ truyền Bình Định.
Đối diện bên kia dòng sông Côn là làng võ An Vinh cùng làng Thuận Truyền, nơi hội tụ những dòng võ thuần Việt có lịch sử từ thời Tây Sơn như dòng võ của cố võ sư Hương Kiểm (Nguyễn Đình Kiểm), cố võ sư Hồ Ngạnh (tác giả tuyệt kỹ roi Thuận Truyền đánh nghịch), dòng võ nhà họ Phan (Phan Thọ — nghệ nhân nắm giữ trọn vẹn thập bát ban võ nghệ), dòng võ nhà họ Lý (Lý Xuân Hỷ với tuyệt kỹ Miêu tẩy diện) và dòng võ nhà họ Lê, họ Hà.
Mạng lưới võ đường truyền thống và chùa Long Phước
Một không gian văn hóa vô cùng đặc biệt trong bức tranh Võ cổ truyền Bình Định là sự gắn kết hài hòa giữa tinh thần từ bi của Phật giáo với truyền thống thượng võ hộ quốc an dân tại võ đường chùa Long Phước (tọa lạc tại xã Phước Thuận, huyện Tuy Phước).
Tính đến nay, trên toàn địa bàn tỉnh Bình Định – Gia Lai cùng các tỉnh thành trong cả nước và nhiều quốc gia trên thế giới (như Pháp, Ý, Nga, Mỹ, Úc, Thụy Sĩ, Maroc), đã có hàng trăm võ đường, câu lạc bộ truyền dạy Võ cổ truyền Bình Định với hàng chục vạn môn sinh theo học.
Tác động văn hóa và quân sự của Võ cổ truyền Bình Định
Không chỉ dừng lại ở các kỹ thuật rèn luyện thể chất hay tự vệ chiến đấu, Võ cổ truyền Bình Định đã thấm sâu vào đời sống chính trị, thể chế khoa cử quân sự thời phong kiến cũng như định hình nên những loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo của vùng đất Nam Trung Bộ.
Nền tảng huấn luyện tinh binh và khoa thi võ cử
Trong lịch sử thể chế quân sự Việt Nam thời trung đại, Võ cổ truyền Bình Định từng là giáo trình huấn luyện bắt buộc trong quân đội Tây Sơn và là cái nôi cung cấp nhiều nhân tài võ học cho các khoa thi Võ cử. Dưới triều Tây Sơn (1778–1802), việc tuyển chọn tướng sĩ và tổ chức quân đội đều lấy trình độ tinh thông quyền thuật, côn kiếm, cưỡi ngựa bắn cung và điều khiển voi chiến làm tiêu chuẩn hàng đầu.
Sang thế kỷ XIX dưới triều nhà Nguyễn, mặc dù có những biến động lịch sử sau sự sụp đổ của triều Tây Sơn, song do truyền thống luyện võ quá sâu đậm và tài năng vượt trội của các võ sĩ đất Quy Nhơn, triều đình Huế đã cho mở Trường thi Võ tại trấn Bình Định (khu vực thôn An Chánh, thị trấn Bình Định, thị xã An Nhơn ngày nay) để tổ chức các khoa thi Hương võ tuyển chọn Cử nhân võ và Tạo sĩ (Tiến sĩ võ) cho quốc gia.
Sự kết hợp độc đáo giữa võ thuật và nhạc lễ
Một giá trị văn hóa nghệ thuật đặc sắc khác bắt nguồn từ Võ cổ truyền Bình Định là sự giao融 mật thiết giữa các thế võ, bộ tấn với nghệ thuật Nhạc võ Tây Sơn và nghệ thuật biểu diễn truyền thống.
Hơn thế nữa, các động tác vũ đạo, cách xoay người, vuốt râu, múa kiếm, múa thương và đi hia của người nghệ sĩ trên sân khấu tuồng cổ miền Trung đều được chắt lọc trực tiếp từ các bài quyền, bài kiếm của Võ cổ truyền Bình Định. Sự hòa quyện giữa tính hùng tráng của võ học với tính ước lệ của nghệ thuật sân khấu đã tạo nên phong cách biểu diễn vừa uy nghiêm, mạnh mẽ vừa giàu chất trữ tình mà không vùng đất nào có được.
Giá trị di sản và bảo tồn Võ cổ truyền Bình Định đương đại
Bước vào thế kỷ XXI, trong bối cảnh hội nhập văn hóa quốc tế sâu rộng, Võ cổ truyền Bình Định ngày càng khẳng định vị thế là một biểu tượng văn hóa cốt lõi của dân tộc Việt Nam, kết nối quá khứ hào hùng với hiện tại năng động thông qua các chương trình bảo tồn khoa học và lễ hội văn hóa quy mô quốc tế.
Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và giáo dục đặc biệt xuất sắc của dòng võ học đất Tây Sơn, ngày 27 tháng 12 năm 2012, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định công nhận Võ cổ truyền Bình Định vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (đợt đầu tiên của cả nước).
Đặc biệt, định kỳ hai đến ba năm một lần, lễ hội Võ cổ truyền Bình Định (Liên hoan quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam) được tổ chức trọng thể tại thành phố Quy Nhơn và các làng võ cổ Tây Sơn, An Nhơn, Tuy Phước.
Hành trình xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO ghi danh
Tiếp nối thành công của việc bảo tồn ở cấp độ quốc gia, Chính phủ Việt Nam đã chính thức đồng ý chủ trương lập hồ sơ khoa học quốc gia Võ cổ truyền Bình Định đệ trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) xem xét ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Trên hành trình lan tỏa giá trị văn hiến bản địa ra thế giới, chuyên trang Gia Lai NSSC tự hào giới thiệu hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về Võ cổ truyền Bình Định, góp phần tôn vinh hào khí thượng võ, đạo lý nhân nghĩa và tinh thần yêu chuộng hòa bình của con người vùng đất Gia Lai – Bình Định trong dòng chảy văn hóa dân tộc Việt Nam.
NSSC Gia Lai
gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Gia Lai.
Bài liên quan
Làng nghề bún Song Thằn An Thái - Tinh hoa đậu xanh tiến vua ven sông Côn
Khám phá làng nghề bún Song Thằn An Thái với kỹ nghệ lắng lọc tinh bột đậu xanh công phu, kéo sợi song hành trắng trong tạo nên danh phẩm tiến vua nức tiếng.
Nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai - Hồn thiêng đại ngàn khắc trên gỗ rừng
Khám phá nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai với những nhát rìu mộc mạc, biểu cảm sống động của tượng nhà mồ và triết lý sinh tử huyền bí nơi núi rừng Gia Lai.
Làng tiện gỗ Nhạn Tháp - Tinh hoa mộc mỹ nghệ truyền thống bên tháp cổ
Chiêm ngưỡng làng tiện gỗ Nhạn Tháp với kỹ nghệ gọt đục tài hoa, tạo nên những sản phẩm đồ thờ và lục bình gỗ tròn mịn tinh tế lưu giữ hồn cốt xứ võ.



