Làng tiện gỗ Nhạn Tháp - Tinh hoa mộc mỹ nghệ truyền thống bên tháp cổ
NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Trải qua hàng trăm năm gìn giữ ngọn lửa nghề của tiền nhân, làng tiện gỗ Nhạn Tháp đã khẳng định vị thế độc tôn của một trung tâm mộc mỹ nghệ cổ truyền trên mảnh đất Bình Định. Từng vòng quay của trục tiện kết hợp cùng mũi đục sắc bén của người thợ tài hoa không chỉ tạo ra những vật phẩm sinh hoạt gia dụng mà còn thổi hồn sống động vào từng thớ gỗ quê hương.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng tiện gỗ Nhạn Tháp
Lịch sử phát triển của làng tiện gỗ Nhạn Tháp bắt nguồn từ quá trình di dân khai hoang lập nghiệp của các dòng họ thợ mộc từ vùng đồng bằng Bắc Bộ vào xứ Đàng Trong từ thế kỷ mười bảy. Làng nghề định cư tại thôn Nhạn Tháp xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, một vùng đất trù phú nằm kề cận các trung tâm quyền lực lịch sử như thành Đồ Bàn Bình Định của vương quốc Champa xưa và thành Hoàng Đế thời Tây Sơn. Không gian địa lý này tạo điều kiện thuận lợi cho sự giao thoa văn hóa mỹ thuật giữa các nền văn minh.
Không gian văn hóa kề bên tháp Cánh Tiên trầm mặc
Nhạn Tháp sở hữu vị thế vô cùng đặc biệt khi nằm ngay dưới bóng râm của tháp Cánh Tiên An Nhơn Bình Định, một kiệt tác kiến trúc tháp Chăm cổ sừng sững qua hàng thiên niên kỷ. Những đường nét vòm cuốn uyển chuyển, họa tiết chạm khắc đá hình cánh tiên bay bổng và hình khối đối xứng hoàn hảo của ngôi tháp cổ đã trở thành nguồn cảm hứng thẩm mỹ bất tận cho các thế hệ thợ tiện nơi đây.
Dưới thời vua Thái Đức Nguyễn Nhạc, khi kinh thành Hoàng Đế được củng cố quy mô, thợ mộc Nhạn Tháp được triệu tập để chế tác các chi tiết cột gỗ tròn, tay vịn, ngai rồng và đồ trang trí nội thất cung đình. Sự gắn bó mật thiết với các công trình kiến trúc cung đình và đền miếu đã nâng tầm tay nghề của người thợ từ mộc dân dụng thông thường lên tầm nghệ thuật mộc mỹ nghệ cung đình bác học.
Mạng lưới làng nghề thủ công trứ danh xứ An Nhơn
Nhạn Tháp không tồn tại đơn độc mà nằm trong một quần thể làng nghề thủ công truyền thống sầm uất bậc nhất duyên hải miền Trung. Sự tương hỗ giữa các làng nghề đã tạo nên sức mạnh cộng hưởng bền vững. Nếu như kim loại làm lưỡi đục tiện được rèn sắc bén tại làng rèn Tây Phương Danh Đập Đá An Nhơn, thì các sản phẩm gốm đất nung của làng gốm Vân Sơn An Nhơn Bình Định lại là nguồn tham chiếu mẫu mã hình khối cho các bình gỗ trang trí.
Hơn thế nữa, mối quan hệ giao thương giữa Nhạn Tháp với làng nón ngựa Phú Gia và làng nghề nấu rượu Bàu Đá đã hình thành nên một chuỗi sản phẩm văn hóa độc đáo phục vụ đời sống tâm linh và lễ hội của nhân dân trong vùng. Những chiếc khay gỗ, đế kê chén rượu và mâm bồng của Nhạn Tháp luôn là người bạn đồng hành trang trọng trong mỗi gia đình người Việt.
Nguyên liệu và công cụ của làng tiện gỗ Nhạn Tháp
Để tạo nên những sản phẩm tiện gỗ có giá trị sử dụng lâu bền và tính thẩm mỹ cao, các nghệ nhân tại làng tiện gỗ Nhạn Tháp luôn đặt tiêu chuẩn tuyển chọn vật liệu lên hàng đầu. Gỗ phải có sớ mịn, dẻo dai và không bị cong vênh hay nứt nẻ trước sự thay đổi khắc nghiệt của thời tiết nhiệt đới gió mùa miền Trung.
Tuyển lựa các dòng gỗ quý tự nhiên bản địa
Sản phẩm tiện Nhạn Tháp ưu tiên sử dụng nguyên liệu gỗ mít và gỗ hương, hai loài danh mộc gắn liền mật thiết với tín ngưỡng tâm linh và đời sống dân gian. Gỗ mít vườn có màu vàng tươi rạng rỡ, vân gỗ mịn màng, thớ gỗ dẻo và đặc biệt không bao giờ bị mọt tấn công, rất thích hợp để tiện các đồ thờ thiêng liêng như lư hương, mâm bồng và ống cắm hương.
Đối với các dòng sản phẩm mỹ nghệ cao cấp như lục bình trang trí, quả đào phong thủy hay bộ ấm chén gỗ, người thợ tìm kiếm các loại gỗ quý như gỗ trắc, gỗ mun sừng, gỗ cẩm lai hoặc hương đá. Những loại gỗ này có vân núi cuồn cuộn, mật độ thớ gỗ đanh chắc, khi tiện ra bề mặt sẽ tự động phát ra độ bóng tự nhiên như phủ một lớp sáp ong thượng hạng mà không cần bất kỳ lớp sơn công nghiệp nào.
Cấu tạo máy tiện và hệ thống lưỡi đục tinh xảo
Trước khi các loại động cơ điện xuất hiện, các bậc tiền nhân đã sáng tạo nên máy tiện gỗ đạp chân cổ truyền với cấu tạo hoàn toàn bằng khung gỗ chịu lực. Máy gồm hai trụ đứng kẹp chặt khúc gỗ phôi ở giữa tâm trục, một hệ thống dây da hoặc dây gai nối liền bàn đạp gỗ với trục quay. Người thợ dùng chân nhịp nhàng đạp bàn đạp để tạo chuyển động xoay tròn liên tục cho khúc gỗ, trong khi đôi bàn tay giữ chặt lưỡi đục miết vào thân gỗ.
Hệ thống dao tiện và đục tiện bao gồm hàng chục chủng loại khác nhau: đục phá dùng để bạt phẳng súc gỗ ban đầu, đục vòng cung để khoét rãnh sâu, đục vát mép để tạo gờ chỉ, và đục mỏng để vuốt bóng bề mặt. Mũi đục được thợ rèn tôi luyện công phu từ thép nhíp xe hoặc thép ray xe lửa để đảm bảo độ cứng tối đa, có thể lướt nhẹ nhàng trên thớ gỗ cứng mà không hề bị mẻ lưỡi.
Kỹ nghệ gọt đục đỉnh cao tại làng tiện gỗ Nhạn Tháp
Kỹ thuật tiện gỗ tại làng tiện gỗ Nhạn Tháp đòi hỏi sự phối hợp hoàn hảo giữa nhịp thở, độ nhạy cảm của đôi tay và con mắt thẩm mỹ hình khối chuẩn xác. Mỗi chi tiết tạo hình dù là nhỏ nhất đều được đo lường bằng cảm giác tinh tế tích lũy qua nhiều năm lăn lộn với nghề.

Kỹ nghệ tiện gỗ tròn đều và đường chỉ mềm mại
Thao tác cốt lõi làm nên danh tiếng của làng nghề là kỹ nghệ tiện gỗ tròn đều tuyệt đối. Khi trục tiện quay với vận tốc hàng trăm vòng mỗi phút, người thợ phải tựa đục vào bệ đỡ một cách vững chãi, đưa mũi thép tiếp xúc với bề mặt gỗ với một góc cắt chuẩn xác. Nếu lực tay quá mạnh, thớ gỗ sẽ bị giập nát hoặc bật tung ra ngoài; nếu lực tay quá nhẹ, đường tiện sẽ bị gợn sóng và không tròn trịa.
Bằng sự khéo léo kỳ diệu, nghệ nhân khắc họa những đường chỉ tiện chạm khắc tinh tế uốn lượn nhịp nhàng quanh thân sản phẩm. Các đường gờ nổi, rãnh chìm đan xen nhau tạo nên sự phân tầng ánh sáng sống động. Khi vuốt tay quanh thân một chiếc lục bình hay chân đèn gỗ tiện, người xem chỉ cảm nhận được bề mặt láng mịn màng như da em bé, các đường cong tiếp nối liền mạch không tì vết.
Dòng sản phẩm đồ thờ cúng và lục bình phong thủy
Thế mạnh truyền thống của Nhạn Tháp là các dòng đồ thờ cúng chân đèn lục bình phục vụ không gian tâm linh của các gia đình người Việt. Bộ tam sự, ngũ sự bằng gỗ mít gồm lư hương đỉnh trầm tròn trĩnh, đôi chân đèn thanh mảnh uốn lượn nhiều tầng gờ chỉ và cặp ống hương cao ráo. Sắc vàng ấm áp của gỗ mít kết hợp cùng ánh sáng đèn dầu tạo nên không khí trang nghiêm, ấm cúng trên bàn thờ gia tiên.
Bên cạnh đồ thờ, dòng sản phẩm lục bình phong thủy với kích thước đa dạng từ vài chục phân đến hơn hai mét cũng rất được ưa chuộng. Thân bình phình to tượng trưng cho việc tích tụ phúc lộc, cổ bình thắt lại giữ gìn vượng khí, và miệng bình loe rộng đón nhận may mắn. Từng đường vân gỗ tự nhiên lượn sóng như bức tranh thủy mặc thiên nhiên được phô diễn trọn vẹn qua kỹ thuật tiện gọt tài hoa.
| Dòng sản phẩm tiêu biểu | Nguyên liệu gỗ và kỹ thuật gọt đục | Giá trị thẩm mỹ và ý nghĩa tâm linh |
|---|---|---|
| Đôi chân đèn thờ cổ | Gỗ mít vườn tuyển chọn, tiện phân tầng gờ chỉ | Tượng trưng cho nhật nguyệt soi sáng cội nguồn gia tộc |
| Đỉnh trầm và bát hương | Gỗ mít hoặc hương đục rỗng tâm, vuốt bóng | Giữ tàn nhang thanh tịnh, tôn nghiêm nơi thờ tự tổ tiên |
| Cặp lục bình phong thủy | Gỗ hương, cẩm lai, áp dụng kỹ nghệ tiện gỗ tròn đều | Tụ tài tụ lộc, phô diễn vân gỗ tự nhiên uốn lượn tuyệt mỹ |
| Mâm bồng ngũ quả | Tiện nguyên khối không ghép nối, vành cong nhẹ | Nâng đỡ lễ vật dâng cúng trời đất, tổ tiên ngày Tết |
| Hộp đựng chè và tráp quả | Tiện nắp khít rịt chống ẩm, khắc chỉ tinh xảo | Đồ gia dụng trang nhã, gắn bó với nét văn hóa ẩm trà |
| Trụ lan can kiến trúc | Gỗ lim hoặc căm xe chịu lực, tiện tròn đồng nhất | Điểm nhấn kiến trúc cổ điển cho nhà rường và từ đường |
Bản sắc văn hóa và tương lai làng tiện gỗ Nhạn Tháp
Giá trị bền vững của làng tiện gỗ Nhạn Tháp không chỉ nằm ở giá trị kinh tế của những khối gỗ thành phẩm mà chính là tâm thức văn hóa, đạo đức nghề nghiệp và ý thức bảo tồn truyền thống của cả một cộng đồng dân cư sinh sống bên dòng lịch sử hào hùng.

Vai trò của nghệ nhân tiện gỗ truyền đời
Lực lượng nòng cốt giữ gìn hồn cốt của làng chính là các bậc nghệ nhân tiện gỗ truyền đời. Tại Nhạn Tháp, nghề mộc không truyền dạy qua sách vở trường lớp lý thuyết mà được trao truyền trực tiếp qua phương thức cha truyền con nối, cầm tay chỉ việc ngay tại xưởng mộc gia đình. Đứa trẻ lên mười đã quen với mùi thơm ngai ngái của mùn cưa, tiếng vo ve rộn ràng của trục tiện và nhịp chân đạp bập bùng của ông bà, cha mẹ.
Người nghệ nhân lão thành không chỉ truyền dạy kỹ thuật đục gọt mà còn răn dạy con cháu về chữ tâm trong nghề. Một sản phẩm thờ cúng dâng lên bàn thờ tiên tổ phải được làm từ tâm đức trong sạch, chọn gỗ ngay thẳng, không dùng gỗ mục hay chắp vá vụng trộm. Chính đạo lý làm nghề chân chính ấy đã giữ gìn uy tín vàng son của Nhạn Tháp suốt hàng trăm năm qua.
Bảo tồn di sản mộc mỹ nghệ trong thời kỳ mới
Bước vào kỷ nguyên cơ giới hóa và công nghiệp hóa, làng nghề Nhạn Tháp đứng trước nhiều cơ hội phát triển cùng không ít thách thức. Các xưởng thủ công đã ứng dụng động cơ điện để giảm bớt sức lao động nặng nhọc ở khâu đạp chân, nhưng khâu gọt đục hoa văn và vuốt bóng chi tiết vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào bàn tay khéo léo của con người nhằm bảo tồn tính độc bản của sản phẩm thủ công.
Chính quyền địa phương và cộng đồng nghệ nhân đang tích cực triển khai các chương trình bảo tồn di sản mộc mỹ nghệ, xây dựng nhà trưng bày làng nghề, xúc tiến đào tạo thợ trẻ và kết nối tour tuyến du lịch di sản. Nhạn Tháp hôm nay là điểm hẹn văn hóa hấp dẫn cho những ai yêu mến nghệ thuật thủ công truyền thống và muốn tìm về nét đẹp thuần khiết của văn hóa làng quê Việt Nam.
Dưới bóng tháp Cánh Tiên rêu phong trầm mặc, âm thanh lách cách của những nhát đục tiện tại làng tiện gỗ Nhạn Tháp vẫn ngân vang mỗi ngày như một khúc ca lao động bền bỉ, ca ngợi sức sáng tạo vô tận của bàn tay người thợ xứ võ. Những sản phẩm gỗ tròn đầy viên mãn ra đời từ nơi đây không chỉ làm đẹp cho muôn triệu ngôi nhà Việt mà còn là sứ giả chuyên chở hồn cốt văn hóa dân tộc đi cùng năm tháng. Chung tay gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa bản địa kết nối Tây Nguyên đại ngàn với duyên hải Nam Trung Bộ, cổng thông tin Gia Lai NSSC trân trọng giới thiệu kho tàng tri thức bách khoa về làng nghề tiện gỗ Nhạn Tháp. Ngọn lửa đam mê và sự khéo léo của người thợ mộc hôm nay sẽ tiếp tục thắp sáng tương lai, làm giàu thêm bản sắc văn hiến rạng rỡ của đất nước Việt Nam.
NSSC Gia Lai
gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Gia Lai.
Bài liên quan
Làng nghề bún Song Thằn An Thái - Tinh hoa đậu xanh tiến vua ven sông Côn
Khám phá làng nghề bún Song Thằn An Thái với kỹ nghệ lắng lọc tinh bột đậu xanh công phu, kéo sợi song hành trắng trong tạo nên danh phẩm tiến vua nức tiếng.
Nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai - Hồn thiêng đại ngàn khắc trên gỗ rừng
Khám phá nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai với những nhát rìu mộc mạc, biểu cảm sống động của tượng nhà mồ và triết lý sinh tử huyền bí nơi núi rừng Gia Lai.
Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya - Sắc vàng rực rỡ trên miệng núi lửa cổ
Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya diễn ra tháng 11 hằng năm tại huyện Chư Păh, tôn vinh mùa hoa dã quỳ vàng rực cùng di sản cồng chiêng, thổ cẩm người Gia Rai.



