Làng nghề bún Song Thằn An Thái - Tinh hoa đậu xanh tiến vua ven sông Côn
NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Trải qua hàng trăm năm gìn giữ tinh hoa từ thuở phố xưa trên bến dưới thuyền, làng nghề bún Song Thằn An Thái là niềm tự hào sáng ngời của nghệ thuật chế biến ẩm thực truyền thống Nam Trung Bộ. Bằng sự nhẫn nại và đôi bàn tay tài hoa của người thợ, từng hạt đậu xanh bình dị đã hóa thân thành những sợi bún trắng trong như cước, mang theo vị ngọt lành thanh tao của đất trời quê hương.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng nghề bún Song Thằn An Thái
Lịch sử phát tích của làng nghề bún Song Thằn An Thái bắt nguồn từ thế kỷ mười tám tại thôn An Thái xã Nhơn Phúc, thị xã An Nhơn. Vùng đất trù phú ven sông Côn này xưa kia là một thương cảng nội địa sầm uất, nơi hội tụ các dòng người Kinh và cộng đồng người Hoa Minh Hương di cư đến buôn bán, lập nghiệp. Sự giao thoa văn hóa ẩm thực sâu sắc giữa hai cộng đồng đã đặt nền móng khai sinh ra nghề làm bún đậu xanh độc nhất vô nhị.
Dấu ấn phố thương cảng cổ bên dòng sông Côn
Vào thời kỳ hoàng kim, An Thái từng được ví như một đô thị cảng sông trên bến dưới thuyền, thuyền bè tấp nập ngược xuôi chở nông lâm sản từ miền thượng đạo An Khê xuống và vận chuyển muối mắm từ cửa biển lên. Trong bối cảnh giao thương sôi động đó, nhu cầu về một loại lương thực khô có thể bảo quản dài ngày trên những chuyến hải trình đường trường mà vẫn giữ nguyên giá trị dinh dưỡng cao đã thúc đẩy người thợ sáng chế ra bún khô đậu xanh.
Không gian văn hóa An Thái còn vang danh với tinh thần thượng võ và các ngày hội dân gian náo nhiệt, tiêu biểu là lễ hội Đổ giàn An Thái quy tụ các võ đường uy danh của Võ cổ truyền Bình Định. Sự kết hợp giữa khí phách hào sảng của chốn võ thuật với sự mềm mại, khéo léo trong chế biến sợi bún đã tạo nên nét bản sắc riêng biệt, giúp làng nghề đứng vững qua nhiều thế kỷ thăng trầm.
Danh phẩm nức tiếng từng là sản vật tiến vua
Dưới thời phong kiến nhà Nguyễn, bún Song Thằn An Thái được các quan lại địa phương tuyển lựa làm sản vật tiến vua triều Nguyễn. Mỗi năm, những kiện bún ngon nhất được bọc trong giấy hồng điều, đóng tráp sơn son thiếp vàng để tiến kinh dâng lên ngự thiện tại hoàng thành Huế. Triều đình ban thưởng khen ngợi vị ngọt thanh dịu mát, không hề béo ngấy và tính thanh nhiệt giải độc kỳ diệu của sợi bún đậu xanh.
Tên gọi Song Thằn (nghĩa là hai sợi bún dây song song bện chặt) vừa gợi tả hình dáng đặc trưng của hai sợi bún vắt song hành trên vỉ phơi, vừa mang hàm ý chúc tụng sự hòa hợp âm dương, phu thê hòa thuận và gắn bó bền chặt. Tiếng thơm vang xa đã đưa danh tiếng của làng bún An Thái sánh ngang cùng các sản vật trứ danh như bánh ít lá gai Bình Định hay bún số 8 Tam Quan Bình Định trên bản đồ văn hóa ẩm thực.
Nguyên liệu thuần khiết của làng nghề bún Song Thằn An Thái
Khác biệt hoàn toàn với các dòng bún gạo thông thường, sản phẩm làm ra từ làng nghề bún Song Thằn An Thái sử dụng nguyên liệu duy nhất là hạt đậu xanh tự nhiên. Người thợ làng nghề tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc tinh khiết tuyệt đối, nói không với mọi hóa chất bảo quản hay phụ gia tạo màu.
Tuyển chọn hạt đậu xanh lòng vàng hảo hạng
Chìa khóa quyết định chất lượng của sợi bún là tinh bột đậu xanh nguyên chất. Nghệ nhân chỉ thu mua loại đậu xanh hạt tiêu lòng vàng mẩy tròn, được trồng trên các bãi bồi phù sa trù phú ven sông Côn hoặc đất đỏ bazan cao nguyên. Hạt đậu phải chắc nịch, không bị sâu mọt đục khoét hay lép rỗng.
Quy trình sơ chế đòi hỏi sự kiên nhẫn tột cùng. Đậu xanh sau khi phơi khô được xay vỡ đôi để tách bỏ toàn bộ lớp vỏ xanh bên ngoài, chỉ giữ lại phần nhân vàng óng ả. Việc loại bỏ triệt để vỏ đậu là bắt buộc, bởi chỉ cần một chút vỏ sót lại cũng sẽ khiến tinh bột bị lợn cợn và sợi bún khi ra lò bị xỉn màu, mất đi độ trong suốt thanh nhã.
Nguồn nước ngầm thanh lọc bột tự nhiên
Bên cạnh đậu ngon, yếu tố tự nhiên không thể thiếu là nguồn nước ngọt tinh khiết từ các giếng khơi đào sâu bên bờ sông Côn. Nước sông Côn chảy qua các tầng cát sỏi lọc tự nhiên có độ mềm hoàn hảo, không nhiễm phèn chua hay vôi mặn, giúp quá trình lắng lọc tinh bột đạt độ trong vắt tối ưu.
Hạt đậu ngâm nước nở mềm được đưa vào cối đá nghiền mịn thành nước bột sánh. Sau đó, người thợ tiến hành kỹ thuật lắng lọc bột thủ công qua nhiều lớp vải màn mỏng. Nước bột được quấy đều rồi để lắng tự nhiên qua nhiều ngày đêm, mỗi ngày thay nước mới một lần. Sau hàng chục lần gạn lọc khắt khe, lớp tinh bột đậu xanh trắng muốt như tuyết đọng lại dưới đáy thùng, sẵn sàng cho công đoạn kéo sợi.
Kỹ nghệ kéo sợi độc bản tại làng nghề bún Song Thằn An Thái
Quy trình chế biến bún Song Thằn là sự kết hợp tài tình giữa kỹ thuật tạo hình dân gian và sự nhạy cảm tuyệt đối với điều kiện thời tiết tự nhiên của làng nghề bún Song Thằn An Thái.

Kéo sợi bún song hành và luộc chín tinh tế
Bột đậu xanh sau khi lọc sạch được nhào nặn với tỷ lệ nước chuẩn xác để đạt độ dẻo quánh đồng nhất. Khâu ép bún đòi hỏi sức lực và sự khéo léo của người thợ chính. Người ta cho khối bột vào một chiếc ống đồng có đục sẵn hai hàng lỗ nhỏ li ti ở đáy. Người thợ dùng một chày gỗ nén mạnh từ trên xuống, ép bột chảy thành từng dòng sợi mảnh mai rơi thẳng vào nồi nước sôi sùng sục đặt trên bếp lửa.
Động tác này tạo ra thao tác kéo sợi bún song hành độc bản, hai sợi bún tuôn ra song song đều đặn không dính chùm vào nhau. Sợi bún vừa chín tới trong nước sôi liền nổi lên mặt nước, lập tức được người thợ vớt nhanh ra thả vào chậu nước lạnh ngâm hạ nhiệt để giữ độ dai giòn tự nhiên của tinh bột đậu xanh.
Phơi bún đón trọn nắng gió ven sông Côn
Sau khi ngâm nước lạnh, các sợi bún được vớt ra vắt thành từng lọn hình số tám hoặc cuộn tròn đều đặn đặt lên các tấm phên đan bằng tre nứa mộc mạc. Bún được mang ra bãi cát bồi rộng lớn phơi dưới nắng gió ven sông Côn. Ánh nắng chói chang miền duyên hải kết hợp cùng làn gió sông lồng lộng sẽ làm khô sợi bún một cách tự nhiên từ trong ra ngoài.
Nghệ nhân phải theo dõi sát sao hướng gió và độ ẩm không khí. Bún phơi dưới nắng gắt quá sẽ bị giòn gãy, còn nếu gặp trời âm u thiếu nắng bún sẽ bị chua và mất đi độ trong suốt. Một mẻ bún đạt chuẩn khi khô sẽ có sợi mảnh mai, trắng trong như cước, dẻo dai đàn hồi và tỏa ra hương thơm dịu nhẹ thoang thoảng của hạt đậu xanh quê nhà.
| Khâu kỹ thuật then chốt | Quy chuẩn thực hành truyền thống tại An Thái | Giá trị tạo nên đặc trưng danh phẩm |
|---|---|---|
| Lựa chọn đậu xanh | Dùng 100% hạt đậu mẩy tiêu lòng vàng đãi sạch vỏ | Cung cấp tinh bột đậu xanh nguyên chất giàu dưỡng chất |
| Lắng lọc bột nước | Thực hiện kỹ thuật lắng lọc bột thủ công qua nhiều ngày | Khử sạch tạp chất, tạo màu trắng trong tự nhiên không hóa chất |
| Kỹ thuật ép sợi | Dùng cối ống đồng ép đùn rơi thẳng vào nồi nước sôi | Thực hiện kéo sợi bún song hành độc bản dai ngon đều đặn |
| Quy trình làm nguội | Vớt bún chín thả ngay vào bồn nước lạnh tinh khiết | Định hình kết cấu tinh bột, giúp sợi bún không bị nát nhão |
| Môi trường phơi khô | Đón trọn luồng nắng gió ven sông Côn trên phên tre | Sợi bún khô thấu tự nhiên, lưu giữ hương thơm dịu mát |
| Giá trị sử dụng | Bún khô bảo quản lâu năm, thanh nhiệt bổ dưỡng | Xứng danh sản vật tiến vua triều Nguyễn nức tiếng lịch sử |
Bảo tồn và lan tỏa giá trị làng nghề bún Song Thằn An Thái
Trong dòng chảy công nghiệp hóa hiện đại, sản phẩm thủ công của làng nghề bún Song Thằn An Thái vẫn giữ vững chỗ đứng trang trọng trong lòng công chúng nhờ chất lượng vượt trội và giá trị văn hóa lịch sử sâu sắc.

Tâm huyết gìn giữ nghề của nghệ nhân An Thái
Nghề làm bún Song Thằn vô cùng vất vả, đòi hỏi thức khuya dậy sớm và phụ thuộc nhiều vào thời tiết nắng mưa, nhưng các thế hệ nghệ nhân làm bún An Thái vẫn một lòng chung thủy với nghề. Họ trân trọng nghề nghiệp như một gia tài tinh thần vô giá mà ông bà tổ tiên đã để lại cho con cháu. Dù năng suất thủ công không thể ồ ạt như dây chuyền máy móc hiện đại, người thợ An Thái vẫn kiên quyết giữ vững công thức mười ký đậu lấy một ký bún để đảm bảo độ nguyên chất tuyệt đối.
Sự kiên trì ấy đã nuôi dưỡng ngọn lửa nghề ấm áp bên dòng sông Côn, kết nối hài hòa cùng các làng nghề thủ công lân cận như làng nghề nấu rượu Bàu Đá, làng nón ngựa Phú Gia và làng tiện gỗ Nhạn Tháp tạo nên một bức tranh di sản làng nghề trù phú, rạng rỡ của đất võ trời văn.
Định hướng bảo tồn di sản nghề trong thời kỳ mới
Hiện nay, chính quyền các cấp cùng cộng đồng địa phương đang nỗ lực triển khai công tác bảo tồn di sản nghề truyền thống, hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu tập thể, hoàn thiện bao bì nhận diện địa lý và quảng bá sản vật tại các hội chợ văn hóa vùng miền. Những chuyến hành hương về vùng đất võ An Thái luôn đem lại cho du khách những ấn tượng khó quên khi được tận mắt chứng kiến quy trình làm bún tỉ mỉ và lắng nghe những câu chuyện lịch sử hào hùng bên bến sông xưa.
Việc bảo tồn làng nghề không chỉ có ý nghĩa phát triển kinh tế cộng đồng mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái sông Côn trong lành, giữ gìn nét đẹp văn hóa làng quê truyền thống của dân tộc Việt Nam.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, làng nghề bún Song Thằn An Thái vẫn hiền hòa tỏa sáng bên bờ sông Côn như một viên ngọc quý trong kho tàng văn hóa ẩm thực truyền thống Việt Nam. Từng sợi bún đậu xanh thanh tao kết tinh từ tinh hoa đất trời và giọt mồ hôi nhọc nhằn của người thợ chính là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của di sản cha ông. Hòa cùng hành trình bảo tồn và quảng bá kho tàng văn hóa bản địa kết nối giữa cao nguyên Gia Lai hùng vĩ và vùng duyên hải miền Trung, cổng thông tin Gia Lai NSSC tự hào lưu giữ những trang tư liệu bách khoa chuẩn xác về làng nghề bún Song Thằn An Thái. Những giá trị thủ công mộc mạc và chân thành hôm nay sẽ mãi mãi là niềm tự hào bất tận, làm giàu thêm bản sắc văn hiến muôn đời của dân tộc Việt Nam.
NSSC Gia Lai
gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Gia Lai.
Bài liên quan
Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya - Sắc vàng rực rỡ trên miệng núi lửa cổ
Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya diễn ra tháng 11 hằng năm tại huyện Chư Păh, tôn vinh mùa hoa dã quỳ vàng rực cùng di sản cồng chiêng, thổ cẩm người Gia Rai.
Lễ hội Võ cổ truyền Bình Định - Nơi hội tụ tinh hoa võ học dân tộc
Lễ hội Võ cổ truyền Bình Định quy tụ các võ phái trong nước và quốc tế về đất Võ, tôn vinh thập bát ban binh khí, quyền pháp cổ truyền và đạo lý võ học Việt.
Lễ hội Đống Đa Tây Sơn - Hào khí mùa xuân Kỷ Dậu bên dòng sông Côn
Lễ hội Đống Đa Tây Sơn diễn ra mùng 4 và mùng 5 Tết tại Bảo tàng Quang Trung, tôn vinh đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 cùng di sản nhạc võ trống trận hào hùng.



