Làng nón ngựa Phú Gia - Kiệt tác thủ công cung đình bền bỉ trăm năm
NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Trải qua hơn ba trăm năm lịch sử bên sườn núi Bà sừng sững, làng nón ngựa Phú Gia đã kết tinh thành niềm tự hào rạng rỡ của nghề thủ công truyền thống duyên hải miền Trung. Từng chiếc nón được chế tác công phu từ bàn tay tài hoa của người nghệ nhân không chỉ che mưa che nắng mà còn là một tác phẩm mỹ thuật dân gian sống động, chuyên chở trọn vẹn hào khí kiên trung của con người xứ nẫu.
Cội nguồn lịch sử rạng danh của làng nón ngựa Phú Gia
Cội nguồn của làng nón ngựa Phú Gia khởi phát từ thế kỷ mười tám tại thôn Phú Gia xã Cát Tường, huyện Phù Cát. Vùng đất bán sơn địa nằm tựa lưng vào dãy núi Bà hiểm trở này vốn là nơi sinh sống của các bậc tiền nhân giàu tính sáng tạo và đức tính kiên nhẫn. Xuất phát từ nhu cầu bảo vệ đầu tóc, khuôn mặt của các tướng lĩnh và kỵ binh khi phi ngựa đường trường dưới nắng gắt mưa dầm, các thợ thủ công nơi đây đã dày công cải tiến chiếc nón lá thông thường thành một kiệt tác bền chắc vượt trội.
Dấu ấn trang phục quân binh và quan lại thời Tây Sơn
Thời kỳ hưng thịnh nhất của làng nghề gắn liền với thời đại Tây Sơn hào hùng. Khi phong trào khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ, đoàn tượng binh và kỵ binh thần tốc của Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ đòi hỏi trang phục phải vừa gọn gàng vừa có độ bền cơ học cao. Chiếc nón ngựa thời Tây Sơn ra đời với chóp nhọn vuốt cao, vành nón uốn lượn ôm sát giúp cản gió hiệu quả khi cưỡi ngựa tốc độ cao mà không lo nón bị lật hay rách nát.
Không chỉ dành riêng cho binh lính trên sa trường, nón ngựa còn được phân cấp theo phẩm hàm của giới quý tộc và quan lại triều đình phong kiến. Nón của quan võ thường gắn hình hổ báo, kỳ lân oai nghiêm; nón của quan văn thêu hoa mai, nhành trúc thanh nhã; còn nón của giới quyền quý được bọc chóp bằng bạc đúc chạm trổ tinh xảo. Từ chốn quân doanh cung đình, nón Phú Gia dần đi vào đời sống dân gian như một biểu tượng của sự sang trọng, đĩnh đạc và cốt cách con người đất Võ.
Danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử hiện đại, nghề làm nón tại Phú Gia vẫn bền bỉ duy trì sức sống mãnh liệt. Với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật tạo hình độc bản, nghề chằm nón ngựa Phú Gia đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự vinh danh này là nguồn động viên to lớn cho các bậc nghệ nhân cao niên và thế hệ trẻ địa phương tiếp tục gìn giữ ngọn lửa nghề tổ.
Ngày nay, nón ngựa Phú Gia không chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội truyền thống hay lễ cưới hỏi của người dân địa phương mà còn trở thành tác phẩm lưu niệm nghệ thuật quý giá. Mỗi chiếc nón là sự đúc kết của hàng trăm giờ lao động miệt mài, phản ánh tâm hồn mộc mạc nhưng vô cùng tinh tế của người dân lao động Nam Trung Bộ.
Nguyên liệu tự nhiên chế tác chiếc nón làng nón ngựa Phú Gia
Điểm đặc biệt giúp sản phẩm của làng nón ngựa Phú Gia có tuổi thọ hàng chục năm mà không bị mối mọt, biến dạng nằm ở khâu lựa chọn nguyên liệu hoàn toàn từ thiên nhiên hoang dã. Người thợ làng nghề phải lặn lội lên những cánh rừng sâu trên núi cao để tìm kiếm những loại lâm sản phù hợp nhất, trải qua quy trình sơ chế khắt khe trước khi đưa vào công đoạn đan nón.
Tìm kiếm lá kè non trên đỉnh non ngàn
Phần lá lợp mặt nón được lấy từ nguyên liệu lá kè rừng, một loài cây mọc tự nhiên rải rác trên các đỉnh núi cao giáp ranh giữa duyên hải và đại ngàn Tây Nguyên. Nghệ nhân chỉ chọn những búp lá kè non vừa hé mở, chưa bị sâu bọ cắn phá hay rách mép. Lá non sau khi mang về được đem vùi trong cát mịn ẩm hoặc hơ đều trên bếp than củi ấm để làm mềm búp lá mà không làm gãy gân.
Tiếp đó là công đoạn ủi lá bằng lưỡi gà sắt nung nóng trên than hồng. Bằng kinh nghiệm cảm nhận nhiệt độ tinh tế, người thợ miết nhẹ lưỡi ủi lên từng tàu lá sao cho bề mặt lá phẳng lì như tờ giấy lụa, giữ nguyên sắc trắng ngà tự nhiên và độ dẻo dai vốn có. Những phiến lá đạt chuẩn sẽ được cắt tỉa đều đặn để chuẩn bị cho khâu lợp nón.
Nan tre già và sợi dứa gai rừng dẻo dai
Khung xương nâng đỡ chiếc nón được chế tạo từ những thân tre cật già mọc trên đất đồi khô cằn. Tre được đốn vào mùa khô, ngâm nước bùn khử đường chống mối mọt rồi đem phơi nắng ráo. Thợ chẻ nan thực hiện kỹ thuật chẻ nan chuốt sườn hoàn toàn bằng tay, chuốt từng sợi nan nhỏ li ti đều tăm tắp như sợi cước nhưng lại dẻo quẹo như sợi thép mỏng.
Đặc biệt, để liên kết các tầng nan và thêu hoa văn, thợ làng nghề sử dụng rễ của cây dứa dại mọc hoang dại trên các đồi cát ven biển hoặc vách đá núi rừng. Rễ dứa gai được đào về, đập dập, ngâm nước rồi tước lấy lớp xơ lõi bền chắc. Phần sườn nón đan bằng rễ dứa tạo nên một mạng lưới liên kết vô cùng vững chãi, chịu được lực uốn cong cực lớn mà không bao giờ bị đứt gãy hay mục rữa trong môi trường ẩm ướt.
Quy trình chằm nón kỳ công tại làng nón ngựa Phú Gia
Để hoàn thành một chiếc nón ngựa truyền thống, người thợ tại làng nón ngựa Phú Gia phải trải qua mười công đoạn chính với hàng chục bước phụ khép kín. Đây là một quy trình đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa đôi mắt tinh tường, đôi bàn tay khéo léo và một đức tính kiên nhẫn phi thường.

Kỹ thuật dựng mê sườn và đan nan chữ vạn
Công đoạn đầu tiên là dựng khung sườn trên khuôn gỗ mít hình chóp nón. Người thợ dùng các nan tre đã chuốt bóng cắm vào các lỗ định vị xung quanh đỉnh nón, sau đó uốn cong đều đặn xuống vành đáy. Các vòng vành nan được thắt chặt bằng rễ dứa tạo nên bộ khung xương vững chãi gọi là mê sườn.
Trên nền khung ấy, người thợ tiến hành đan nan theo hình chữ Vạn hoặc hình mắt cáo đan xen khít rịt. Từng mối đan đan lồng vào nhau đều đặn đến mức mắt thường khó lòng nhận ra điểm nối. Cấu trúc nan đan này vừa tạo độ đàn hồi cao giúp phân tán lực tác động từ bên ngoài, vừa tạo khoảng không gian thông thoáng để người đội cảm thấy mát mẻ ngay cả giữa trưa hè gay gắt.
Nghệ thuật thêu hoa văn ngũ sắc và bịt chóp bạc
Sau khi hoàn thiện phần khung, chiếc nón bước vào giai đoạn thêu mỹ thuật. Người thợ sử dụng các cuộn chỉ tơ bóng bẩy nhiều màu sắc để thực hiện kỹ thuật thêu hoa văn ngũ sắc trực tiếp lên các sợi sườn tre. Các mô típ hoa văn cổ điển thường được khắc họa gồm có Long, Lân, Quy, Phụng biểu trưng cho tứ linh uy quyền; hoa cúc đại đóa tượng trưng cho sự trường thọ; hoặc đôi chim hạc đậu trên cành thông biểu hiện khí phách thanh cao.
Khi lớp lá kè được chằm phủ bên ngoài bằng mũi kim tỉ mỉ giấu kín chỉ, hoa văn ngũ sắc bên trong sẽ ánh lên mờ ảo dưới ánh nắng mặt trời tạo nên vẻ đẹp lung linh kỳ ảo. Điểm xuyết trên đỉnh nón là chiếc chóp nón bịt bạc chạm khắc hoa lá hoặc hình đầu rồng do các thợ bạc truyền thống chế tác riêng, tôn vinh đẳng cấp vương giả và giá trị thẩm mỹ tột cùng của chiếc nón.
| Hạng mục cấu trúc nón | Vật liệu tự nhiên và phương pháp chế tác | Chức năng thẩm mỹ và giá trị bảo tồn |
|---|---|---|
| Lớp lá che chở | Khai thác từ nguyên liệu lá kè rừng non ủi phẳng | Che mưa chắn nắng tuyệt đối, màu ngà thanh tao bền lâu |
| Khung sườn cốt lõi | Nan tre già áp dụng kỹ thuật chẻ nan chuốt sườn | Định hình độ cong vòm chuẩn xác, chịu lực va đập lớn |
| Mạng lưới liên kết | Phần sườn nón đan bằng rễ dứa gai rừng dẻo dai | Chống mục nát trong mưa gió, giữ các vành nan khít rịt |
| Họa tiết trang trí | Thực hiện thao tác thêu hoa văn ngũ sắc tứ linh | Tạo chiều sâu mỹ thuật dân gian, ẩn hiện dưới ánh sáng |
| Đỉnh chóp vương giả | Gắn chóp nón bịt bạc chạm khắc hoa văn cổ | Tôn vinh đẳng cấp quyền quý từ thời kỳ phong kiến xưa |
| Độ bền thực tế | Cấu trúc chịu lực đàn hồi cao, tuổi thọ vài thập kỷ | Minh chứng cho kỹ nghệ thủ công đỉnh cao của người Việt |
Giá trị văn hóa trường tồn của làng nón ngựa Phú Gia
Vượt lên trên công năng của một vật phẩm đội đầu thông thường, chiếc nón ngựa làm ra từ làng nón ngựa Phú Gia mang chở những triết lý nhân sinh sâu sắc và phản ánh diện mạo văn hóa của cả một vùng đất võ trời văn. Nón ngựa là biểu tượng của tinh thần chịu thương chịu khó, sự cần cù và khát vọng vươn tới cái đẹp hoàn mỹ của người lao động Việt Nam.

Nón ngựa trong không gian lễ hội và đời sống
Trong bức tranh sinh hoạt văn hóa dân gian tại miền Trung, chiếc nón ngựa Phú Gia luôn hiện diện trong các sự kiện long trọng nhất. Tại lễ hội Đống Đa Tây Sơn được tổ chức hằng năm tại Bảo tàng Quang Trung Bình Định, các võ sư và nghệ nhân biểu diễn nhạc võ, múa kiếm thường đội nón ngựa để tái hiện khí phách hào hùng của nghĩa quân năm nào. Chiếc nón nghiêng nghiêng theo từng đường roi thế kiếm làm tăng thêm vẻ oai nghiêm, lẫm liệt của Võ cổ truyền Bình Định.
Trong lễ cưới truyền thống của các gia đình địa phương, chú rể và họ nhà trai thường trao tặng cô dâu chiếc nón ngựa như một sính lễ trân quý, tượng trưng cho lời hẹn ước thủy chung bền chặt suốt cuộc đời. Sự hiện diện ấm áp của chiếc nón bên cạnh vò danh tửu của làng nghề nấu rượu Bàu Đá cùng những sản phẩm tiện khắc gỗ tinh xảo từ làng tiện gỗ Nhạn Tháp làm phong phú thêm kho tàng sản vật địa phương, khẳng định sự gắn bó keo sơn giữa các làng nghề truyền thống trong vùng.
Nỗ lực bảo tồn và trao truyền ngọn lửa nghề
Dù cuộc sống hiện đại mang đến nhiều chất liệu công nghiệp tiện lợi và giá rẻ, những người thợ Phú Gia vẫn kiên định với từng sợi chỉ, từng nan tre mộc mạc. Các nghệ nhân ưu tú mở lớp truyền nghề ngay tại sân nhà, chỉ dẫn cặn kẽ cho các cháu thanh thiếu niên từ cách cầm dao chuốt nan đến cách cầm kim luồn rễ dứa. Tình yêu nghề được trao truyền tự nhiên như dòng sữa mẹ, nuôi dưỡng tâm hồn thế hệ trẻ biết trân quý những giá trị văn hóa của cha ông.
Nhiều tour du lịch trải nghiệm di sản văn hóa đã đưa du khách đến thăm các xưởng thủ công gia đình, tạo cơ hội cho công chúng được tương tác trực tiếp với nghệ nhân và thấu hiểu chiều sâu lao động nghệ thuật. Những nỗ lực bảo tồn tự giác từ cộng đồng chính là bệ đỡ vững chắc nhất để chiếc nón ngựa tiếp tục tỏa sáng trên bản đồ di sản văn hóa dân tộc.
Trải qua bao thăng trầm lịch sử và thử thách của thời gian, làng nón ngựa Phú Gia vẫn giữ vẹn nguyên vẻ đẹp kiêu hãnh của một làng nghề thủ công cung đình độc bản giữa lòng miền Trung. Mỗi đường kim, mũi chỉ, nan tre hay lớp rễ dứa đan cài trên vành nón là sự kết tinh của tình yêu quê hương và bàn tay tài hoa của người nghệ nhân Việt. Đồng hành cùng sứ mệnh tôn vinh và lưu giữ các giá trị di sản văn hóa truyền thống kết nối vùng cao nguyên hùng vĩ với duyên hải trù phú, cổng thông tin Gia Lai NSSC trân trọng lan tỏa những thông điệp ý nghĩa về nón ngựa Phú Gia. Chiếc nón hôm nay không chỉ là báu vật che mưa nắng mà còn là biểu tượng kiêu hãnh cho tinh hoa văn hiến ngàn đời của non sông đất nước.
NSSC Gia Lai
gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Gia Lai.
Bài liên quan
Làng nghề bún Song Thằn An Thái - Tinh hoa đậu xanh tiến vua ven sông Côn
Khám phá làng nghề bún Song Thằn An Thái với kỹ nghệ lắng lọc tinh bột đậu xanh công phu, kéo sợi song hành trắng trong tạo nên danh phẩm tiến vua nức tiếng.
Nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai - Hồn thiêng đại ngàn khắc trên gỗ rừng
Khám phá nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai với những nhát rìu mộc mạc, biểu cảm sống động của tượng nhà mồ và triết lý sinh tử huyền bí nơi núi rừng Gia Lai.
Làng tiện gỗ Nhạn Tháp - Tinh hoa mộc mỹ nghệ truyền thống bên tháp cổ
Chiêm ngưỡng làng tiện gỗ Nhạn Tháp với kỹ nghệ gọt đục tài hoa, tạo nên những sản phẩm đồ thờ và lục bình gỗ tròn mịn tinh tế lưu giữ hồn cốt xứ võ.



