Lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn - Di sản tín ngưỡng vạn chài bên bờ biển xứ Nẫu
NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Giữa nhịp sóng vỗ rì rào của vùng vịnh biển duyên hải Nam Trung Bộ, lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn từ lâu đã trở thành sinh hoạt văn hóa tâm linh trọng đại bậc nhất của cộng đồng ngư dân bán đảo Phương Mai và các làng chài ven biển. Không chỉ gửi gắm ước vọng trời yên biển lặng và mùa đánh bắt tôm cá đầy khoang, kỳ đại lễ đầu xuân này còn bảo lưu trọn vẹn nghi thức tế thần cổ truyền cùng nghệ thuật diễn xướng dân gian miền biển đặc sắc.
Cội nguồn tín ngưỡng thờ cá Ông trong lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn
Mạch nguồn hình thành lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn gắn liền mật thiết với lịch sử khai cơ lập ấp của cư dân Việt dọc dải bờ biển bán đảo Phương Mai, vùng đầm Thị Nại và các hải đảo tiền tiêu. Trải qua hàng thế kỷ đối mặt với sóng to gió lớn nơi đại dương, niềm tin tâm linh về vị phúc thần biển cả luôn che chở cho những con tàu vượt qua giông bão đã kết tinh thành nghi lễ truyền đời tại từng vạn chài.
Lịch sử hơn hai thế kỷ của vạn đầm Xương Lý
Dấu ấn lịch sử cổ xưa và tiêu biểu bậc nhất của lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn được ghi nhận tại không gian văn hóa vạn đầm Xương Lý thuộc xã Nhơn Lý, nằm tựa lưng vào sườn núi đá sát danh thắng Eo Gió Quy Nhơn và dải bờ biển dẫn ra bãi biển Kỳ Co Quy Nhơn. Theo các tư liệu gia phả tiền hiền và sắc phong Hán Nôm tại địa phương, tiền thân của vạn chài này là vạn Trường Lăng thành lập từ đầu thế kỷ mười chín, quy tụ những ngư dân giàu kinh nghiệm đi biển dọc vùng bán đảo Phương Mai và đầm Thị Nại Quy Nhơn.
Đến năm 1815 dưới triều vua Gia Long, ngôi lăng thờ thần Nam Hải đầu tiên của vạn Trường Lăng được khởi dựng dưới chân núi Đơn làm chốn sinh hoạt tín ngưỡng chung. Trải qua dòng chảy lịch sử từ thời vua Thái Đức Nguyễn Nhạc và Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ dựng thủy quân trên đầm Thị Nại đến khi di dời lăng về sườn núi Cấm đầu thế kỷ hai mươi, cư dân Nhơn Lý vẫn kiên trì duy trì kỳ tế lễ thường niên suốt hơn hai trăm năm.
Tục thờ Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần
Trong tâm thức dân gian của ngư dân xứ Nẫu, cá voi luôn được tôn xưng thành kính là cá Ông, Ông Nam Hải, Ông Khơi hay Ông Lộng. Tương truyền cá Ông là hóa thân từ mảnh áo cà sa của đức Phật Quan Thế Âm thả xuống biển Đông để cứu vớt những đoàn thuyền chài gặp nạn. Ghi nhận ân đức hộ quốc cứu dân của loài linh ngư trên biển, các triều vua nhà Nguyễn đã nhiều lần ban tặng sắc phong cao quý với mỹ tự Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần cho các lăng Ông dọc bờ biển Quy Nhơn.
Tập quán tín ngưỡng tại các làng biển quy định mỗi khi phát hiện cá Ông kiệt sức trôi dạt vào bờ — gọi kính cẩn là Ông lụy — toàn vạn đều cử hành đại tang trọng thể. Ngư dân đầu tiên thấy Ông lụy được suy cử làm trưởng nam, khoác áo xô gai chịu tang Ông như bậc sinh thành. Sau ba năm an táng ven biển, vạn chài làm lễ thượng ngọc cốt, rước hài cốt Ông về thờ phụng nơi hậu cung lăng Ông Nam Hải.
| Tiêu chí di sản | Thông tin lịch sử và văn hóa của lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn |
|---|---|
| Danh hiệu vinh danh | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với Lễ hội Cầu ngư vạn đầm Xương Lý |
| Đối tượng suy tôn chính | Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần (cá Ông) cùng Thủy quan Đại đế và Tiền hiền khai vạn |
| Thời gian tổ chức hằng năm | Khởi đầu từ mùng Chín tháng Giêng tại Xương Lý và kéo dài đến tháng Năm âm lịch tại các vạn |
| Không gian thực hành | Vạn đầm Xương Lý (Nhơn Lý), vạn chài Nhơn Hải, Hải Minh (Ghềnh Ráng), Đống Đa và Cù Lao Xanh |
| Hệ thống nghi thức cốt lõi | Lễ Nghinh thần Nam Hải nhập điện, lễ Tỉnh sanh, lễ Tế âm linh, lễ Chánh tế và lễ Tống na |
| Nghệ thuật diễn xướng | Hát múa chèo bả trạo trên cạn và dưới biển, biểu diễn hát bội cổ truyền và bài chòi dân gian |
| Hội thi dân gian miền biển | Hội thi bơi thúng, lắc thúng tròn vượt sóng, đua thuyền rồng, kéo co trên cát và đan lưới |
Không gian vạn chài và lịch mở hội của lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn
Không gian văn hóa của lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn trải rộng trên một chỉnh thể sinh thái biển đảo đa dạng, kết nối những ngôi lăng cổ tựa lưng vào vách núi đá trầm mặc với bãi cát vàng hình cánh cung và mặt biển xanh ngắt. Lịch mở hội của từng vạn chài được sắp xếp nhịp nhàng theo lịch âm và chu kỳ chuyển mùa của dòng hải lưu.
Hệ thống lăng Ông tại Nhơn Lý và Nhơn Hải
Trục không gian trung tâm của lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn hội tụ tại quần thể lăng Ông Nam Hải thuộc các vạn chài lâu đời nằm trên bán đảo Phương Mai và vùng vịnh Quy Nhơn. Tiêu biểu nhất là lăng Ông vạn đầm Xương Lý tọa lạc trên thế đất cao ráo lưng tựa núi Đơn, mặt hướng thẳng ra biển Nhơn Lý lộng gió, nơi lưu giữ nhiều bộ ngọc cốt cá Ông cùng các đạo sắc phong cổ. Kiến trúc ngôi lăng mang đậm phong cách đình miếu miền Trung với cổng tam quan uy nghiêm, bình phong đắp nổi hình long mã vượt sóng, mái lợp ngói âm dương và bờ nóc trang trí lưỡng long chầu nguyệt.
Cùng với Nhơn Lý, mạch nguồn tín ngưỡng thờ thần biển còn hiện diện tại lăng Ông xã Nhơn Hải đối diện đảo Hòn Khô Nhơn Hải Quy Nhơn, lăng Ông Hải Minh gần danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn và lăng Ông trên đảo Cù Lao Xanh Quy Nhơn. Khuôn viên lăng Ông vừa là điện thờ linh thiêng vừa là nơi ban Vạn lăng bàn bạc quy ước nghề cá và tương trợ bạn thuyền.

Chu kỳ mở hội theo mùa biển của từng vạn chài
Các vạn chài phân bổ ngày mở lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn theo lịch cổ truyền riêng của từng địa phương để ngư dân có thể giao lưu dự hội. Mở màn sớm nhất dịp đầu xuân là đại lễ tại vạn đầm Xương Lý thuộc xã Nhơn Lý từ mùng Chín đến mười hai tháng Giêng âm lịch khi các đoàn tàu chuẩn bị xuất quân mở biển.
Tiếp nối Nhơn Lý, làng biển Nhơn Hải tổ chức đại lễ từ ngày mười một đến mười bốn tháng Hai âm lịch khi luồng gió nam ấm áp đưa đàn cá nổi về gần bờ. Đến rằm tháng Ba âm lịch, ngư dân đảo Nhơn Châu mở hội cầu mùa biển mới, còn các vạn chài ven đầm Thị Nại, Đống Đa hay Hải Minh tổ chức vào tháng Tư hoặc tháng Năm âm lịch gắn với vụ cá nam.
Nghi thức tế lễ và diễn xướng trong lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn
Linh hồn làm nên giá trị di sản độc bản của lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn nằm ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chuỗi nghi thức cổ lễ trang nghiêm theo điển chế truyền thống với các loại hình diễn xướng dân gian đậm chất biển khơi. Từ lễ rước thần trên sóng nước đến những đêm chèo bả trạo trước sân lăng, mỗi nghi tiết đều phản ánh lòng tri ân sâu sắc của con người trước biển mẹ.
Lễ Nghinh thần Nam Hải từ biển khơi nhập điện
Nghi thức mở đầu và thiêng liêng nhất trong phần lễ chính của lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn là lễ Nghinh thần Nam Hải đón rước chân linh đức cá Ông từ ngoài khơi xa về ngự tại điện thờ của vạn chài. Từ sáng sớm ngày khai hội, hàng chục tàu thuyền đánh cá của ngư dân địa phương đã trang hoàng cờ Tổ quốc và cờ hội rực rỡ, xếp đội hình diễu hành ngoài mặt vịnh. Trên bờ cát bãi biển Nhơn Lý, ban nghi lễ gồm các vị chánh tế và bồi tế khoác áo thụng xanh cùng đội lính hầu cầm cờ thần, chấp kích, lọng vàng và phường nhạc bát âm tiến ra sát mép sóng.
Điểm nhấn biểu tượng trong lễ Nghinh thần Nam Hải tại vạn đầm Xương Lý là nghi thức trải dải vải điều đỏ nối từ mép biển lên kiệu long đình. Khi vị chánh tế đọc văn khấn cung thỉnh đức Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần, các thanh niên nâng dải lụa điều tạo con đường thiêng rước thần ngự lên kiệu tiến về lăng Ông Nam Hải cử hành lễ Tỉnh sanh, lễ Chánh tế và lễ Tống na vào ngày kết thúc.

Nghệ thuật chèo bả trạo và hát bội cúng thần
Song hành cùng các nghi thức tế lễ cổ truyền, không gian lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn trở nên sống động nhờ nghệ thuật hát bả trạo — loại hình diễn xướng kết hợp giữa hò khoan miền biển, âm nhạc ngũ cung và vũ đạo chèo thuyền cạn. Chữ bả nghĩa là nắm giữ vững vàng, còn chữ trạo là mái chèo, thể hiện tinh thần đồng tâm hiệp lực của bạn thuyền. Một đội hát bả trạo truyền thống tại Nhơn Lý và Nhơn Hải quy tụ từ mười bốn đến mười tám người theo cấu trúc một con thuyền đi biển:
- Ông Tổng Mũi (Tổng Tiền): Đứng đầu mũi thuyền, vẽ mặt võ tướng tuồng cổ, đội mũ kim khôi, cầm sinh tiền gõ nhịp điều khiển đội hình vượt sóng.
- Ông Tổng Thương (Tổng Khoang): Đứng giữa thuyền, cầm gàu tát nước và cần câu, đảm nhận việc tát nước khoang thuyền và đối đáp dí dỏm.
- Ông Tổng Lái (Tổng Hậu): Đứng cuối đuôi thuyền trong lễ phục đĩnh đạc, nắm chắc mái chèo lái lớn giữ vững phương hướng hải trình.
- Đội quân trạo (bạn chèo): Gồm mười hai đến mười sáu thanh niên xếp hai hàng dọc đối xứng, cầm mái chèo gỗ chèo nhịp nhàng theo điệu hò.
Kịch bản một chầu hát bả trạo tại lăng Ông Nam Hải tái hiện trọn vẹn hành trình nhổ neo ra khơi, niềm vui thu hoạch tôm cá, phút giây kiên cường vượt qua giông bão và sự hiển linh cứu độ của đức Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần đưa thuyền cập bến bình an. Ngay sau lễ chèo bả trạo, các vạn chài tổ chức lễ Tôn vương và mời các đoàn tuồng danh tiếng biểu diễn nghệ thuật Hát bội Bình Định suốt nhiều đêm liền trước sân lăng với những vở tuồng cổ mẫu mực kế thừa di sản của danh nhân Đào Tấn.
Giá trị cố kết cộng đồng vạn chài qua lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn
Vượt ra ngoài khuôn khổ một nghi lễ tín ngưỡng ngư nghiệp, lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn đóng vai trò như sợi dây văn hóa gắn kết cộng đồng cư dân ven biển qua nhiều thế hệ và khẳng định chủ quyền văn hóa biển đảo của Tổ quốc. Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với Lễ hội Cầu ngư vạn đầm Xương Lý đã minh chứng cho sức sống bền bỉ của kho tàng văn hóa vùng biển xứ Nẫu.
Hội thi bơi thúng, lắc thúng và trò chơi biển
Khi phần lễ trang nghiêm tại lăng Ông Nam Hải khép lại, không gian bãi biển Nhơn Lý, Nhơn Hải và mặt đầm Thị Nại bừng lên sức sống sôi nổi của phần hội với các cuộc tranh tài gắn liền kỹ năng lao động trên biển. Thu hút tiếng reo hò cổ vũ vang dội nhất dọc bờ cát là hội thi bơi thúng và lắc thúng chai vượt sóng giữa các thôn trong vạn chài. Những ngư dân cường tráng đứng vững trên vành thuyền thúng tre tròn trịa, sử dụng sức rướn dẻo dai và nhịp lắc hông điêu luyện để điều khiển chiếc thúng rẽ sóng lao nhanh về phía cờ tiêu.
Bên cạnh hội thi bơi thúng và đua thuyền rồng trên biển, trên bãi cát trắng còn diễn ra các cuộc thi kéo co, chạy tiếp sức gánh cá và đan lưới thủ công, cùng đêm hội đánh nghệ thuật Bài chòi dân gian Bình Định rộn ràng đầu làng. Trong những ngày hội xuân ấm áp ấy, các gia đình làng biển đều mở rộng cửa đón khách thập phương, cùng quây quần bên mâm cỗ biển đậm đà với tô bún chả cá Quy Nhơn thanh ngọt, đĩa bánh xèo tôm nhảy Bình Định vàng giòn và chén rượu Bàu Đá Bình Định nồng đượm.
Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Trong bối cảnh đô thị biển phát triển mạnh mẽ, công tác bảo tồn nguyên vẹn các giá trị cốt lõi của lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn luôn được chính quyền địa phương và cộng đồng ngư dân chú trọng. Việc ghi danh Lễ hội Cầu ngư vạn đầm Xương Lý vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã tạo động lực to lớn để các vạn chài phục dựng chuẩn xác các nghi thức cổ truyền từ lễ Nghinh thần Nam Hải, lễ Chánh tế của chánh tế và bồi tế cho đến lễ Tống na trên biển.
Các nghệ nhân cao niên tại Nhơn Lý, Nhơn Hải đã tích cực truyền dạy từng làn điệu hát bả trạo và vũ đạo chèo thuyền cho thế hệ thanh thiếu niên làng biển, đồng thời tuyên truyền ý thức bảo vệ nguồn lợi thủy sản và hệ sinh thái rạn san hô ven bờ. Trên hành trình số hóa và lan tỏa những giá trị văn hiến đặc sắc của dải đất Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, hệ thống dữ liệu của chuyên trang Gia Lai NSSC luôn chú trọng ghi chép, lưu giữ chuẩn xác các tư liệu lịch sử và nghi thức văn hóa biển đảo truyền thống.
Trải qua hơn hai thế kỷ tồn tại cùng nhịp thở của đại dương, lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn vẫn tỏa sáng như một biểu tượng văn hóa tâm linh cao đẹp, kết tinh đạo lý uống nước nhớ nguồn và khát vọng chinh phục biển khơi của cư dân miền biển. Tiếng trống chầu giục giã hòa cùng lời ca bả trạo trầm hùng bên mái lăng Ông Nam Hải mỗi độ xuân về không chỉ tiếp thêm điểm tựa tinh thần cho những đoàn tàu vươn khơi bám biển mà còn làm giàu thêm bản sắc di sản văn hóa Việt Nam.
NSSC Gia Lai
gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Gia Lai.
Bài liên quan
Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya - Sắc vàng rực rỡ trên miệng núi lửa cổ
Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya diễn ra tháng 11 hằng năm tại huyện Chư Păh, tôn vinh mùa hoa dã quỳ vàng rực cùng di sản cồng chiêng, thổ cẩm người Gia Rai.
Lễ hội Võ cổ truyền Bình Định - Nơi hội tụ tinh hoa võ học dân tộc
Lễ hội Võ cổ truyền Bình Định quy tụ các võ phái trong nước và quốc tế về đất Võ, tôn vinh thập bát ban binh khí, quyền pháp cổ truyền và đạo lý võ học Việt.
Lễ hội Đống Đa Tây Sơn - Hào khí mùa xuân Kỷ Dậu bên dòng sông Côn
Lễ hội Đống Đa Tây Sơn diễn ra mùng 4 và mùng 5 Tết tại Bảo tàng Quang Trung, tôn vinh đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 cùng di sản nhạc võ trống trận hào hùng.



