Bỏ qua đến nội dung

Phở khô Gia Lai - Tinh hoa phở hai tô trứ danh giữa lòng phố núi Pleiku

Được Tổ chức Kỷ lục Châu Á vinh danh giá trị ẩm thực vào năm 2012, phở khô Gia Lai là biểu tượng văn hóa ẩm thực độc bản của phố núi Pleiku trên cao nguyên đất đỏ bazan.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Phần phở khô Gia Lai hai tô gồm bánh phở trộn thịt bằm tóp mỡ và tô nước dùng bò kèm tương đen rau sống

Giữa sương mù bảng lảng của vùng đất cao nguyên đất đỏ bazan ở độ cao trung bình 700 đến 800 mét so với mực nước biển, phở khô Gia Lai hiện diện như một di sản ẩm thực phản chiếu trọn vẹn nhịp sống khoan thai và chiều sâu văn hóa của cư dân phố núi. Không đi theo lối phục vụ chan ngập nước dùng quen thuộc, món ăn định hình bản sắc riêng bằng cấu trúc hai tô tách biệt giữa bánh phở trộn đậm vị và nước súp thanh tao.

Khởi nguồn lịch sử và bản sắc giao thoa của phở khô Gia Lai

Sự hình thành của phở khô Gia Lai gắn liền với lịch sử khai phá và phát triển đô thị Pleiku từ nửa đầu thế kỷ XX, nơi các luồng cư dân từ đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung và cộng đồng người Hoa hội tụ lập nghiệp bên sườn dãy Trường Sơn. Quá trình chung sống lâu dài đã thúc đẩy sự giao thoa kỹ nghệ chế biến sợi gạo, biến những nguyên liệu mộc mạc của cao nguyên thành một thức quà sáng biểu tượng.

Dấu ấn giao thoa văn hóa nơi phố núi Pleiku

Trong bức tranh đa sắc của ẩm thực Việt Nam, nếu phở Hà Nội đại diện cho chuẩn mực phở nước đồng bằng sông Hồng với bánh phở bản dẹt mềm mại, còn hủ tiếu Mỹ Tho phản ánh kỹ nghệ trụng sợi gạo vùng sông nước Cửu Long, thì thức phở nơi phố núi Pleiku lại là kết quả dung hợp giữa tập quán ăn khô trộn tương và nghệ thuật ninh nước lèo xương bò. Từ những gánh hàng nhỏ phục vụ cư dân quanh chợ cổ và khu vực gần chùa Minh Thành Pleiku vào thập niên 1950, các gia đình làm nghề đã điều chỉnh cấu trúc sợi bánh lẫn gia vị để phù hợp với khí hậu bản địa.

Khí hậu buổi sớm vùng cao nguyên thường se lạnh quanh năm, đặc biệt trên những cung đường dẫn về thắng cảnh Biển Hồ Pleiku hay những triền đồi thông quanh đồi chè Biển Hồ Gia Lai. Nếu chan trực tiếp nước lèo sôi vào bánh phở làm từ bột gạo khô ép sợi, nhiệt độ cao kéo dài sẽ khiến sợi bánh trương nở nhanh và làm loãng độ đậm đà của gia vị. Chính thực tế địa lý đó đã thôi thúc những nghệ nhân ẩm thực tách riêng phần bánh phở trộn và phần nước dùng, khai sinh nên cấu trúc phở hai tô Pleiku lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Lý giải tên gọi phở hai tô trong đời sống bản địa

Trong ngôn ngữ thường ngày của người dân địa phương, cụm từ phở hai tô Pleiku đã trở thành danh xưng thân thuộc song hành cùng tên gọi chính thức của món ăn. Khi thưởng thức, thực khách luôn được phục vụ đồng thời hai chiếc tô sứ đặt song song. Tô thứ nhất chứa phần bánh phở sợi nhỏ tròn đã trụng vừa chín tới, xếp bên trên là thịt heo bằm hành phi, thịt gà xé phay cùng những viên tóp mỡ chiên giòn vàng óng. Tô thứ hai là phần nước dùng xương bò hoặc nước luộc gà trong vắt, bốc khói nghi ngút với thịt bò tái mềm, gân bò, bò viên và hành lá thái nhỏ.

Cách trình bày tách đôi này ẩn chứa triết lý tôn trọng trọn vẹn bản tính nguyên liệu. Khi đứng độc lập, sợi bánh phở giữ nguyên độ săn chắc, dẻo dai và khả năng bám dính gia vị từ chén tương đậu nành đen sánh đặc; trong khi đó, tô nước lèo giữ được độ nóng sốt từ đầu đến cuối bữa ăn mà không bị tinh bột gạo hay dầu mỡ từ phần nhân trộn làm đục nước.

Những sợi bánh phở khô Gia Lai mảnh tròn trắng trong đặt cùng vợt đồng trụng phở thủ công truyền thống
Những sợi bánh phở khô Gia Lai mảnh tròn trắng trong đặt cùng vợt đồng trụng phở thủ công truyền thống

Tuyển chọn nguyên liệu bản địa làm nên phở khô Gia Lai

Phẩm chất khác biệt của phở khô Gia Lai bắt nguồn từ hệ sinh thái nông nghiệp đặc trưng của vùng cao nguyên và thung lũng trù phú phía Đông Nam tỉnh. Mỗi thành phần cấu thành món ăn đều mang đậm dấu ấn thổ nhưỡng đất đỏ bazan.

Sợi bánh phở nhỏ tròn chế tác từ gạo tẻ Phú Thiện

Trái tim của món ăn nằm ở bánh phở sợi nhỏ tròn, một dạng sợi gạo hoàn toàn khác biệt với sợi phở tươi bản dẹt. Nguyên liệu cốt lõi để làm nên sợi bánh chuẩn mực là nguồn gạo tẻ Phú Thiện canh tác trên cánh đồng lúa lớn của thung lũng Ayun Hạ, nơi đón nguồn phù sa màu mỡ và nước suối mát lành. Người làm nghề tuyển chọn loại gạo tẻ hạt thon dài, hàm lượng amylose cao, đã qua thời gian lưu kho vài tháng để hạt gạo rút bớt nhựa mới, giúp sợi bánh sau khi ép có độ dẻo dai bền bỉ.

Quy trình chế tác sợi bánh truyền thống trải qua nhiều công đoạn từ ngâm gạo, xay bột nước bằng cối đá, tráng thành bánh ướt mỏng, phơi trên phên tre dưới nắng gió cao nguyên rồi đưa vào khuôn cắt thành sợi mảnh tiết diện tròn đều. Nhờ phơi khô tự nhiên dưới ánh nắng hanh vàng và làn gió lộng từ vùng núi lửa Chư Đăng Ya, sợi phở khô có màu trắng ngà trong trẻo. Khi đưa vào vợt đồng nhúng nhanh qua nồi nước sôi, sợi bánh chuyển sang trạng thái mềm dẻo nhưng vẫn giữ độ đàn hồi săn chắc và không bết dính.

Nghệ thuật ủ chượp tương đậu nành đen phố núi

Nếu sợi phở quyết định kết cấu vật lý thì tương đậu nành đen (thường được gọi là tương tàu vị yểu hoặc tương nâu phố núi) chính là linh hồn định hình chiều sâu hương vị cho tô phở trộn. Khác với tương ngọt miền Nam, tương đen ăn kèm phở khô được ủ thủ công từ những hạt đậu nành hạt nhỏ, chắc mẩy trồng trên đất bazan giàu khoáng chất.

Hạt đậu nành sau khi rang chín thơm và tách vỏ được nấu mềm, ủ lên men tự nhiên trong chum sành qua nhiều tuần nắng gió, sau đó đem sên chậm cùng đường cát vàng, tỏi, ớt và muối hạt. Thành phẩm thu được là thứ sốt tương màu nâu cánh gián sẫm, sánh mịn, tỏa hương thơm nồng nàn của đạm thực vật lên men, đóng vai trò kết nối toàn bộ các thành phần trong tô khô.

Nguồn thịt tươi, tóp mỡ giòn và thảo mộc cao nguyên

Phần nhân khô sử dụng thịt heo nạc vai bằm nhuyễn xào săn cùng hành tím, kết hợp thịt gà thả đồi xé sợi săn chắc và lớp tóp mỡ chiên giòn thắng từ mỡ gáy heo tươi. Đặc biệt, hạt tiêu rắc lên bề mặt tô phở phải là hồ tiêu Chư Sê Gia Lai nổi tiếng với vỏ hạt dày, nhân đặc, vị cay nồng ấm áp và hương thơm tinh dầu lan tỏa mạnh mẽ.

Đối với tô nước lèo, nguồn nguyên liệu chủ đạo là xương ống, thịt thăn, nạm và gầu của giống bò cỏ chăn thả tự nhiên trên các thảo nguyên — nguồn nguyên liệu bản địa vốn cũng làm nên danh tiếng của đặc sản bò một nắng Krông Pa. Đi kèm với hai tô phở là đĩa rau sống tươi xanh gồm xà lách non, húng quế, ngò gai, ngò ôm và giá đỗ xanh trụng sơ vừa chín tới.

Thành phần cấu thànhNguồn gốc nguyên liệu bản địaĐặc tính cấu trúc và vai trò cảm quan
Bánh phở khôHạt gạo tẻ Phú Thiện tuyển chọn, xay bột nước, tráng phơi nắng gió và cắt sợi tròn mảnhSợi mảnh tiết diện tròn, khi trụng nước sôi có độ dai săn, dẻo mượt và không bết dính
Nhân tô phở trộnThịt heo bằm hành phi, thịt gà thả đồi xé sợi và tóp mỡ chiên giòn từ mỡ gáy heoTạo độ béo bùi, giòn rụm và hương thơm nồng nàn bao phủ quanh từng sợi bánh phở nóng
Tương gia vị chủ đạoTương đậu nành đen ủ lên men tự nhiên từ đậu nành đất đỏ bazan trong chum sànhSánh mịn màu nâu sẫm, vị mặn ngọt cân bằng, đóng vai trò chất kết dính hương vị cho tô khô
Tô nước lèo đi kèmNước dùng xương bò ninh chậm nhiều giờ cùng thịt bò tái, nạm, gân, bò viên và hành ngòNước trong vắt như hổ phách nhạt, vị ngọt thanh tự nhiên từ tủy xương, giữ nhiệt độ nóng sốt
Hệ gia vị và rau kèmHạt tiêu đen Chư Sê xay mịn, chanh tươi, ớt sừng, giá đỗ trụng, xà lách và húng quếCân bằng độ béo của tóp mỡ, kích thích khứu giác và mang lại hậu vị thanh mát nơi đầu lưỡi

Cấu trúc hai tô và chiều sâu mỹ vị của phở khô Gia Lai

Không chỉ độc đáo ở hình thức phục vụ, phở khô Gia Lai còn thể hiện trình độ cân bằng mỹ vị tinh tế thông qua sự đối lập có chủ đích giữa hai chiếc tô: một bên là tổ hợp kết cấu khô - giòn - dẻo đậm đà, một bên là dòng nước súp trong trẻo và thanh ngọt.

Sự tương phản kết cấu trong tô bánh phở khô trộn

Khi chiếc tô thứ nhất được bưng ra, dưới đáy tô là lớp giá đỗ trắng ngần đã trụng sơ để giữ độ giòn ngọt, tiếp đến là vắt bánh phở sợi nhỏ tròn rưới nhẹ một muỗng dầu hành bóng mượt. Phủ lên trên đỉnh là lớp thịt heo bằm hành phi vàng ruộm, điểm xuyết những sợi gà xé trắng ngà và những hạt tóp mỡ chiên giòn vuông vức.

Sợi bánh phở mang độ dai dẻo đàn hồi, đối lập trực tiếp với tiếng vỡ giòn tan của tóp mỡ và hành khô phi vàng, đồng thời hòa quyện cùng độ mềm ngọt của thịt bằm. Khi thực khách thêm một lượng vừa đủ tương đậu nành đen, vài giọt nước cốt chanh và chút tương ớt đỏ tươi rồi đảo đều đũa, lớp sốt nâu óng ả sẽ áo đều lên từng sợi phở, đánh thức đồng thời năm cung bậc vị giác mặn, ngọt, chua, cay và béo bùi.

Tô bánh phở khô Gia Lai trộn giá trụng hành phi vàng giòn đặt cạnh tô nước súp bò viên nóng hổi
Tô bánh phở khô Gia Lai trộn giá trụng hành phi vàng giòn đặt cạnh tô nước súp bò viên nóng hổi

Vị ngọt thanh khiết của tô nước dùng xương bò

Đặt cạnh sự đậm đà của tô bánh trộn là vẻ đẹp thuần khiết của tô nước dùng xương bò. Khác với lối ninh nước phở sử dụng nhiều đại hồi, thảo quả hay quế chi nồng đậm, nước lèo của phở hai tô hướng tới sự thanh tao tối đa nhằm làm dịu lại vị đậm của tương đậu nành và tóp mỡ. Xương ống và xương đuôi bò được chần kỹ, ninh liu riu suốt nhiều giờ cùng củ cải trắng và hành tây nướng thơm, liên tục hớt bọt để thu được làn nước trong vắt.

Ngay trước khi dọn lên bàn, những lát thịt bò thăn thái mỏng, nạm bò, gân trong và bò viên quết dai được xếp vào tô nhỏ, chan ngập nước dùng đang sôi sục để thịt bò chín tái vừa tới, giữ trọn sắc hồng tự nhiên và vị ngọt mềm. Một nhúm hành lá, ngò rí thái nhuyễn cùng chút tiêu đen Chư Sê rắc nhẹ trên mặt nước tạo nên làn hương thanh khiết.

Tập quán thưởng thức và vị thế di sản của phở khô Gia Lai

Trải qua gần một thế kỷ gắn bó với đời sống cư dân cao nguyên, phở khô Gia Lai đã vượt qua khuôn khổ của một món điểm tâm thường nhật để trở thành nghi thức văn hóa mở đầu ngày mới và là đại sứ ẩm thực của vùng đất Bắc Tây Nguyên.

Nghi thức thưởng thức tròn vị giữa tiết trời se lạnh

Trong nếp sinh hoạt của người dân phố núi Pleiku, buổi sáng sớm khi sương mù còn giăng mắc trên các con dốc là thời khắc lý tưởng nhất để thưởng thức một phần phở hai tô bên cạnh ly cà phê Gia Lai pha phin đậm đặc. Tập quán thưởng thức chuẩn mực luôn tuân theo nguyên tắc giữ nguyên ranh giới của hai chiếc tô, không đổ chung tô nước lèo vào tô bánh phở khô.

Thực khách dùng đũa trộn đều phần bánh phở với tương đậu nành, chanh và ớt, gắp một đũa phở khô kèm vài lá húng quế tươi để cảm nhận độ dai của sợi bánh và vị béo giòn của tóp mỡ, sau đó mới dùng muỗng nhấp một ngụm nước dùng bò nóng hổi. Cùng với những thức quà trứ danh của đại ngàn như gà nướng cơm lam Pleiku, phong cách thưởng thức chậm rãi này phản ánh tính cách điềm đạm, chân thành và hiếu khách của con người phố núi.

Danh hiệu Kỷ lục Châu Á và niềm tự hào cao nguyên

Giá trị độc bản của món ăn đã được khẳng định trên bản đồ ẩm thực quốc tế vào năm 2012, khi Tổ chức Kỷ lục Châu Á chính thức công nhận món ăn đạt chuẩn Kỷ lục ẩm thực Châu Á trong danh sách mười món ăn đặc sản nổi tiếng của Việt Nam. Danh hiệu này tôn vinh kỹ nghệ làm sợi phở khô từ hạt gạo thung lũng cao nguyên và bí quyết ủ tương đậu nành truyền thống được cộng đồng cư dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong dòng chảy số hóa và bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương, chuyên trang Gia Lai NSSC tiếp tục lưu trữ và lan tỏa hệ thống tri thức bách khoa về các di sản ẩm thực, danh thắng và làng nghề truyền thống của tỉnh nhà. Ngày nay, hương vị nguyên bản của phở khô Gia Lai khi thưởng thức giữa tiết trời se lạnh nơi phố núi Pleiku vẫn luôn là ký ức văn hóa sâu đậm, kết nối tâm hồn du khách với vẻ đẹp nhân hậu của đại ngàn Tây Nguyên.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất