Bỏ qua đến nội dung

Núi lửa Chư Đăng Ya - Vẻ đẹp miệng phễu cổ rực sắc hoa dã quỳ

Nằm ẩn mình giữa đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ, danh thắng núi lửa Chư Đăng Ya là di sản địa chất quý giá gắn liền với quá trình kiến tạo phun trào cổ đại. Khối địa hình lòng chảo trũng thoai thoải nơi đây hội tụ lớp thổ nhưỡng phì nhiêu và nhịp sống canh tác hiền hòa của đồng bào bản địa.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh miệng núi lửa Chư Đăng Ya hình phễu nhìn từ trên cao tại huyện Chư Păh tỉnh Gia Lai

Cách trung tâm đô thị phố núi khoảng ba mươi cây số về phía Đông Bắc, núi lửa Chư Đăng Ya hiện lên như một bức tranh thiên nhiên kỳ vĩ tại địa phận làng Ia Gri, xã Chư Đăng Ya, huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai. Trải qua hàng triệu năm ngưng nghỉ sau những đợt vận động kiến tạo sâu trong lòng vỏ Trái Đất, ngọn núi đã chuyển mình từ dòng dung nham nóng bỏng thành vùng đất trù phú nuôi dưỡng bao thế hệ cư dân cao nguyên.

Quá trình kiến tạo địa chất và tên gọi núi lửa Chư Đăng Ya

Trên bản đồ địa chất học đại ngàn Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, núi lửa Chư Đăng Ya đóng vai trò là một mắt xích quan trọng phản ánh lịch sử hoạt động kiến tạo nội sinh mãnh liệt của khu vực. Không chỉ mang giá trị tự nhiên thuần túy, ngọn núi còn gắn liền với nhận thức vũ trụ quan, cách định danh địa danh mộc mạc và ký ức định cư lâu đời của cộng đồng cư dân bản địa sinh sống quanh chân núi.

Lịch sử phun trào magma và cấu trúc bốn miệng phễu cổ

Theo các công trình khảo sát địa chất khu vực Bắc Tây Nguyên, núi lửa Chư Đăng Ya là một tổ hợp núi lửa cổ đã ngưng hoạt động hoàn toàn từ hàng chục nghìn đến hàng triệu năm trước. Quá trình kiến tạo tại đây khởi nguồn từ các đứt gãy sâu trong vỏ Trái Đất vào kỷ Neogen và kỷ Đệ Tứ, khi dòng magma bazan kiềm từ tầng manti dâng trào lên bề mặt cao nguyên Pleiku. Khác với những miệng núi lửa đơn độc hình thành theo kiểu sụt lún hồ nước sâu như Biển Hồ Pleiku, tổ hợp Chư Đăng Ya vận hành theo cơ chế kết hợp giữa phun nổ khí áp suất lớn và phun trào dòng dung nham lỏng, bồi đắp nên khối gò đồi dương nổi bật.

Điểm đặc biệt về mặt cấu trúc địa văn của ngọn núi này là sự tồn tại của hệ thống gồm ba đến bốn miệng phễu cổ xếp chồng hoặc nằm liền kề nhau theo trục Đông Bắc - Tây Nam. Đỉnh cao nhất của cụm núi đạt cao độ khoảng 975 mét so với mực nước biển, trong khi độ cao tương đối tính từ mặt phẳng chân núi tại khu vực làng Ia Gri lên tới vành miệng phễu rơi vào khoảng 200 đến 500 mét. Quá trình phun trào cổ đại đã phóng thích khối lượng lớn tro bụi núi lửa, đá bọt xốp và bom dung nham. Khi nguội lạnh, các khối magma này tạo thành những tảng đá nham thạch cổ hình giọt nước nằm rải rác khắp sườn đồi. Đặt trong mối tương quan với hang động núi lửa Krông Nô ở Nam Tây Nguyên, cấu trúc phễu dương tại huyện Chư Păh mang đến góc nhìn trực quan về hình thái miệng phun lộ thiên còn giữ nguyên đường viền vành chảo.

Nguồn gốc tên gọi củ gừng dại trong ngôn ngữ người Jrai

Bên cạnh lịch sử kiến tạo tự nhiên hàng triệu năm, tên gọi của danh thắng này bắt nguồn từ vốn từ vựng dân gian giàu hình ảnh của đồng bào dân tộc Jrai (Gia Rai) bản địa. Trong tiếng Jrai cổ truyền, cụm từ "Chư Đăng Ya" được ghép từ yếu tố "Chư" mang nghĩa là ngọn núi và "Đăng Ya" chỉ loài củ gừng dại mọc tự nhiên trong rừng sâu. Danh xưng của ngọn núi mang ý nghĩa mộc mạc là ngọn núi của loài củ gừng rừng, phản ánh tư duy trực quan của cư dân vùng cao khi quan sát dấu hiệu sinh thái đặc trưng của vùng đất để định vị không gian sinh tồn.

Theo lời kể lưu truyền qua nhiều thế hệ già làng tại xã Chư Đăng Ya, vào thuở hồng hoang khi những cư dân Jrai đầu tiên tìm đến khai phá vùng đất dưới chân núi, sườn đồi và lòng chảo bazan nơi đây từng được bao phủ bởi những vạt rừng thưa xen lẫn thảm cây họ Gừng mọc dày đặc. Loài củ gừng dại trên sườn núi lửa sở hữu mùi thơm nồng ấm và vị cay đậm nhờ hấp thụ khoáng chất từ tầng tro núi lửa phong hóa. Người dân thường đào củ gừng rừng về làm thảo dược giữ ấm cơ thể, làm gia vị và pha chế men rượu cần truyền thống, đưa hình ảnh thảo mộc này trở thành tên gọi chính thức của ngọn núi thuộc huyện Chư Păh ngày nay.

Tiêu chí địa lý và di sảnThông số và đặc điểm tự nhiên chuẩn xácÝ nghĩa khoa học và văn hóa bản địa
Vị trí hành chínhThuộc địa phận làng Ia Gri, xã Chư Đăng Ya, huyện Chư Păh, tỉnh Gia LaiCửa ngõ sinh thái phía Đông Bắc kết nối cụm danh thắng phố núi Pleiku
Ý nghĩa tên gọi bản địaNghĩa là ngọn núi củ gừng dại theo ngôn ngữ của đồng bào dân tộc JraiPhản ánh lịch sử thảm thực vật bản địa và tri thức dân gian vùng cao
Cao độ địa hìnhĐỉnh cao nhất đạt khoảng 975m so với mực nước biển, chênh cao 200m - 500mĐiểm cao quan sát toàn cảnh bình nguyên bazan và dãy núi phía Bắc Biển Hồ
Cấu trúc địa chấtTổ hợp 3 đến 4 miệng núi lửa hình phễu cổ, phun nổ kết hợp phun trào dung nhamLưu giữ hệ thống bom núi lửa, xỉ bazan và đá nham thạch cổ nguyên sơ
Đặc trưng thổ nhưỡngTầng đất đỏ bazan phong hóa dày, tơi xốp, giàu khoáng chất vi lượng tự nhiênNuôi dưỡng hệ nông nghiệp bản địa xanh tốt không cần phụ thuộc hóa chất
Biểu tượng cảnh quanRực rỡ sắc vàng mùa hoa dã quỳ tháng 11 và sắc đỏ hoa dong riềng mùa thuTâm điểm văn hóa sinh thái thu hút cộng đồng yêu thiên nhiên cao nguyên

Địa hình lòng chảo và thổ nhưỡng tại núi lửa Chư Đăng Ya

Bước qua những con đường đất đỏ uốn lượn quanh các rặng thông cổ thụ trăm tuổi và những nương rẫy xanh rì, cấu trúc hình thái học của núi lửa Chư Đăng Ya dần mở ra với tỷ lệ cân đối hiếm có. Sự hòa quyện giữa đường cong mềm mại của miệng phễu cổ và chất đất bazan màu mỡ đã kiến tạo nên một hệ sinh thái nông nghiệp tự nhiên vô cùng độc đáo ngay trong lòng miệng núi.

Miệng núi lửa hình phễu và dấu tích đá nham thạch cổ

Nhìn từ góc độ không ảnh hoặc từ đỉnh vành đai cao nhất phóng tầm mắt xuống phía dưới, núi lửa Chư Đăng Ya sở hữu cấu trúc miệng núi lửa hình phễu khổng lồ với đường kính lòng chảo rộng hàng trăm mét. Không giống những ngọn núi đá vôi dựng đứng hiểm trở, vành miệng của Chư Đăng Ya uốn lượn mềm mại như một vành nón úp ngược đặt giữa đất trời Tây Nguyên. Các sườn núi phía ngoài và phía trong lòng phễu đều có độ dốc thoai thoải từ 25 đến 35 độ, tạo điều kiện cho lớp vật chất phong hóa tích tụ ổn định trên sườn đồi. Đáy lòng chảo là vùng trũng bằng phẳng, kín gió, nơi hội tụ nguồn ẩm tự nhiên và lớp trầm tích mịn lắng đọng từ vành núi xung quanh.

Dọc theo các lối mòn dẫn từ chân núi lên đỉnh vành phễu, dấu ấn hoạt động địa chất cổ đại vẫn hiện diện rõ nét qua hàng vạn khối đá nham thạch cổ nằm lộ thiên trên mặt đất. Những tảng đá này mang màu nâu sẫm, đen nhánh hoặc đỏ gạch, bề mặt có cấu trúc lỗ rỗng tổ ong đặc trưng do bọt khí thoát ra khi dung nham gặp không khí lạnh. Nhiều khối bom núi lửa thuôn dài được đồng bào xếp thành bờ rào đá thấp phân định ranh giới giữa các mảnh nương canh tác trong lòng chảo, tạo nên sự giao hòa độc đáo giữa dấu tích địa chất triệu năm và bàn tay lao động của con người.

![Toàn cảnh miệng phễu núi lửa Chư Đăng Ya phủ sắc xanh và vàng rực rỡ trên vùng đất đỏ bazan huyện Chư Păh tỉnh Gia Lai](/images/uploads/202611/fe77173739278f26.webp) Hình 1 - Cấu trúc lòng chảo hình phễu thoai thoải của núi lửa Chư Đăng Ya nhìn từ vành đai sườn núi xuống các ô ruộng nương canh tác.

Lớp đất đỏ bazan màu mỡ và vòng tuần hoàn mùa vụ

Giá trị sinh kế lớn nhất mà quá trình phun trào cổ đại để lại cho vùng đất này chính là tầng đất đỏ bazan có độ phì nhiêu tự nhiên thuộc hàng bậc nhất Tây Nguyên. Qua hàng triệu năm chịu tác động của khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên, lớp tro bụi núi lửa và đá bazan giàu khoáng chất sắt, magie, kali đã phong hóa triệt để, tạo thành lớp đất thịt nhẹ, tơi xốp và giữ ẩm tốt. Ngay cả trong những tháng mùa khô Tây Nguyên kéo dài, tầng đất dưới đáy lòng chảo vẫn duy trì được độ ẩm nhất định nhờ cấu trúc mao quản tự nhiên của đá bọt phong hóa nằm sâu dưới tầng canh tác.

Nhờ đặc tính thổ nhưỡng ưu việt đó, người dân làng Ia Gri và các buôn làng thuộc xã Chư Đăng Ya đã hình thành tập quán canh tác nương rẫy bền vững ngay bên trong lòng miệng núi lửa mà không cần sử dụng phân bón hóa học. Từng ô đất hình rẻ quạt trải dài từ đáy phễu lên sát vành núi tạo nên bức tranh thổ cẩm nông nghiệp biến đổi sắc màu theo từng tháng trong năm. Vào đầu mùa mưa, toàn bộ lòng chảo khoác lên mình màu nâu trầm ấm áp của đất mới cày ải, tiếp nối bằng sắc xanh non của những nương ngô, ruộng khoai lang, bí đỏ và cây dong riềng. Những vùng đồi kế cận thuộc vành đai đất bazan cổ cũng là nơi hình thành các vùng nguyên liệu trứ danh như đồi chè Biển Hồ Gia Lai và những nông trường cà phê Gia Lai bạt ngàn hương sắc.

Thảm thực vật theo mùa và văn hóa quanh núi lửa Chư Đăng Ya

Sức hấp dẫn đặc biệt của núi lửa Chư Đăng Ya không chỉ nằm ở cấu trúc địa mạo tĩnh tại mà còn ở sự chuyển động kỳ diệu của thảm thực vật theo chu kỳ thời tiết cao nguyên. Mỗi khi gió mùa Đông Bắc tràn về báo hiệu mùa mưa kết thúc, cả ngọn núi bừng tỉnh trong sắc hoa rực rỡ, hòa nhịp cùng tiếng cồng chiêng và đời sống văn hóa truyền thống của cư dân bản địa.

Sắc vàng mùa hoa dã quỳ và thảm dong riềng đỏ rực

Từ khoảng tháng 9 đến tháng 10 hằng năm, khi những cơn mưa cuối mùa thưa dần, các triền đồi và lòng chảo của ngọn núi bắt đầu rực lên sắc đỏ tươi của những cánh đồng hoa dong riềng được đồng bào trồng từ chân núi lên tới lưng chừng sườn phễu. Thế nhưng, khoảnh khắc làm nên danh tiếng biểu tượng của thắng cảnh này chính là mùa hoa dã quỳ (cúc quỳ) bung nở đồng loạt vào khoảng đầu tháng 11 đến đầu tháng 12 dương lịch, khi hàng triệu đóa dã quỳ hoang dại mọc dọc theo các lối mòn và khắp vành miệng phễu cùng nhau khoe sắc vàng rực rỡ.

Loài hoa dã quỳ trên sườn núi lửa Chư Đăng Ya mang sức sống mãnh liệt của thảo nguyên núi lửa, thân cây vươn cao đón nắng và những cánh hoa vàng cam dày dặn rung rinh trước gió lộng. Sắc vàng óng ả trải dài như tấm thảm nhung khổng lồ ôm trọn lấy đường cong của miệng núi lửa hình phễu, tương phản tuyệt đẹp với bầu trời xanh ngắt của mùa khô phố núi. Chính vẻ đẹp thiên nhiên độc bản này đã trở thành nguồn cảm hứng để địa phương tổ chức sự kiện văn hóa thường niên mang tên lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya, tôn vinh vẻ đẹp hoang sơ của loài hoa báo hiệu mùa khô Tây Nguyên và quảng bá giá trị di sản thiên nhiên của vùng đất huyện Chư Păh.

Không gian văn hóa bản địa tại làng Ia Gri chân núi

Bao bọc quanh chân núi lửa Chư Đăng Ya là không gian cư trú lâu đời của cộng đồng người Jrai tại làng Ia Gri và các buôn làng phụ cận. Trong tâm thức của người dân nơi đây, ngọn núi lửa cổ không chỉ là tư liệu sản xuất nuôi sống buôn làng mà còn là thực thể linh thiêng chở che cho cộng đồng. Trung tâm sinh hoạt văn hóa của buôn làng là ngôi nhà Rông truyền thống có mái cao vút vươn lên bầu trời, nơi diễn ra các nghi lễ nông nghiệp cổ truyền. Vào những dịp lễ hội cuối năm sau mùa thu hoạch nông sản trên miệng núi, âm thanh trầm hùng của dàn chiêng cổ lại vang vọng khắp sườn đồi, hòa cùng nhịp xoang uyển chuyển và giai điệu trong trẻo phát ra từ nghề chế tác nhạc cụ tre nứa T'rưng và K'lông pút Gia Lai.

Đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Jrai dưới chân núi còn được thể hiện sâu sắc qua kho tàng văn học truyền miệng như sử thi Khan Hơmon của người Gia Rai và Ba Na Gia Lai, các nghi lễ vòng đời đặc sắc như lễ Bỏ mả người Gia Rai và bàn tay khéo léo của những người phụ nữ gìn giữ nghề dệt thổ cẩm của người Gia Rai và Ba Na Gia Lai. Bên cạnh đó, văn hóa ẩm thực bản địa gắn với nông sản vùng cao nguyên cũng để lại dấu ấn đậm nét qua các thức quà truyền thống như gà nướng cơm lam Pleiku hay hương vị đậm đà của món phở khô Gia Lai nơi phố núi.

Giá trị bảo tồn di sản địa chất của núi lửa Chư Đăng Ya

Trong bối cảnh phát triển bền vững gắn với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và bản sắc văn hóa dân tộc, núi lửa Chư Đăng Ya ngày càng khẳng định vị thế là một bảo tàng địa chất ngoài trời vô giá của khu vực Tây Nguyên. Việc nghiên cứu, nhận diện đầy đủ giá trị khoa học và bảo vệ nghiêm ngặt cấu trúc cảnh quan nơi đây có ý nghĩa chiến lược đối với công tác gìn giữ di sản tự nhiên quốc gia.

Tầm vóc khoa học trong hệ thống núi lửa cổ Tây Nguyên

Dưới lăng kính của các nhà khoa học trái đất, núi lửa Chư Đăng Ya cùng với cụm hồ T'Nưng, núi Hàm Rồng và các miệng phun cổ dọc trục Quốc lộ 14 tạo thành quần thể di sản địa chất bazan tiêu biểu nhất của cao nguyên Pleiku. Nếu như Biển Hồ đại diện cho hình thái miệng núi lửa âm ngập nước ngọt sâu phẳng lặng thì Chư Đăng Ya lại là mẫu hình kinh điển của miệng núi lửa dương hình nón cụt với cấu trúc lòng chảo khô cạn còn giữ nguyên vẹn tầng đá xỉ và bom dung nham. Các mẫu vật đá nham thạch cổ thu thập tại sườn núi cung cấp dữ liệu quan trọng giúp giới địa chất học giải mã lịch sử tách giãn vỏ lục địa và chu kỳ biến đổi cổ khí hậu tại Nam Trung Bộ.

Sự kết nối về mặt không gian giữa ngọn núi lửa cổ ở huyện Chư Păh với các danh thắng văn hóa, tâm linh trong vùng như chùa Minh Thành Pleiku đã tạo nên một hành trình nhận thức toàn diện về chiều sâu tự nhiên lẫn nhân văn của vùng đất Bắc Tây Nguyên. Danh thắng này từng được tạp chí uy tín của Anh Quốc bình chọn vào nhóm những miệng núi lửa đẹp nhất thế giới và được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam ghi nhận trong danh mục điểm đến tự nhiên tiêu biểu của tỉnh Gia Lai.

Gìn giữ cảnh quan sinh thái bền vững trên cao nguyên

Để bảo vệ vẹn nguyên vẻ đẹp nguyên sơ của núi lửa Chư Đăng Ya, chính quyền địa phương cùng cộng đồng cư dân bản địa luôn chú trọng triển khai các giải pháp bảo tồn cảnh quan sinh thái tự nhiên. Nguyên tắc cốt lõi trong quy hoạch quản lý danh thắng là tuyệt đối không bê tông hóa lòng chảo miệng phễu, không xây dựng công trình kiên cố làm phá vỡ đường viền địa mạo tự nhiên và bảo vệ nghiêm ngặt các dải hoa dã quỳ dọc sườn núi. Phương thức canh tác truyền thống theo mùa vụ của người dân làng Ia Gri được duy trì như một phần hữu cơ của di sản sống, vừa chống xói mòn cho tầng đất đỏ bazan, vừa giữ gìn nét đẹp mộc mạc của những thửa ruộng trong lòng phễu.

Dưới đây là những định hướng trọng tâm trong công tác bảo tồn hệ sinh thái danh thắng núi lửa cổ tại Gia Lai

  • Bảo vệ nguyên trạng địa mạo miệng phễu và tầng đá nham thạch: Nghiêm cấm hoạt động khai thác đất đá, san gạt địa hình hoặc lấy các khối bom dung nham, đá nham thạch cổ ra khỏi sườn núi và lòng chảo miệng núi lửa hình phễu.
  • Duy trì hệ sinh thái nông nghiệp sạch và thảm hoa bản địa: Bảo tồn nguồn giống tự nhiên của các vạt hoa dã quỳ phục vụ mùa hoa dã quỳ hằng năm, đồng thời phát triển cây bản địa và thảo dược họ củ gừng dại theo hướng hữu cơ.
  • Bảo tồn không gian văn hóa Jrai gắn với danh thắng: Gìn giữ kiến trúc nhà Rông, không gian diễn xướng cồng chiêng và dệt thổ cẩm truyền thống tại xã Chư Đăng Ya để văn hóa bản địa song hành cùng di sản địa chất.
  • Tăng cường giáo dục cộng đồng về di sản thiên nhiên: Đẩy mạnh tuyên truyền ý thức bảo vệ môi trường sinh thái, giữ gìn vệ sinh cảnh quan rừng thông cổ thụ và sườn đồi bazan.

Trải qua hàng triệu năm kiến tạo địa chất và hàng trăm năm gắn bó cùng nhịp sống của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, núi lửa Chư Đăng Ya vẫn đứng đó hiên ngang như một biểu tượng của sự hồi sinh kỳ diệu từ lòng đất mẹ. Từ những dòng dung nham rực lửa thuở hồng hoang đến tầng đất bazan trù phú và sắc vàng rực rỡ của hoa dã quỳ mỗi độ thu đông, ngọn núi đã kết tinh trọn vẹn vẻ đẹp hùng vĩ mà thơ mộng của đại ngàn phố núi. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng tri thức bản địa, chuyên trang Gia Lai NSSC tiếp tục lưu giữ và giới thiệu những tư liệu bách khoa chuẩn xác nhất về hệ thống danh thắng tự nhiên và di sản văn hóa đặc sắc của tỉnh nhà.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất