Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya - Sắc vàng rực rỡ trên miệng núi lửa cổ

Mỗi độ tháng Mười Một khi những cơn gió mùa khô bắt đầu thổi qua vùng đất đỏ bazan huyện Chư Păh, lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya lại bừng lên sắc vàng hoang dại trên miệng núi lửa triệu năm tuổi và ngân vang thanh âm cồng chiêng đại ngàn.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Không gian sân khấu khai mạc với mô hình nhà rông truyền thống tại lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya

Khi những cơn mưa rừng Tây Nguyên vừa dứt để nhường chỗ cho nắng hanh vàng và làn gió se lạnh cuối thu, lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya lại đánh thức vẻ đẹp kỳ vĩ của miền đất đỏ bazan bằng tấm thảm hoa vàng rực rỡ trải dài từ chân núi lên tới tận miệng núi lửa cổ. Sự kiện văn hóa đặc sắc tại huyện Chư Păh là bản giao hưởng tuyệt mỹ giữa kỳ quan địa chất triệu năm tuổi và không gian văn hóa cồng chiêng sống động của đồng bào Gia Rai, Ba Na bản địa.

Cội nguồn hình thành và cảnh sắc lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya

Không giống với những lễ hội hình thành trong không gian đền đài cổ kính, lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya khởi nguồn từ sự giao hòa kỳ diệu giữa kiến tạo địa chất tự nhiên của vùng Bắc Tây Nguyên và nhịp sống văn hóa nương rẫy của cư dân bản địa. Từ một mùa hoa mọc tự nhiên bên sườn núi lửa, sự kiện đã trở thành ngày hội văn hóa tiêu biểu bậc nhất của vùng cao nguyên Gia Lai mỗi dịp cuối năm.

Huyền tích miệng núi lửa cổ trên cao nguyên bazan

Tâm điểm địa lý làm nên sức quyến rũ độc bản của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya là danh thắng núi lửa Chư Đăng Ya nằm tại làng Ia Gri, xã Chư Đăng Ya, huyện Chư Păh, cách trung tâm phố núi Pleiku khoảng ba mươi cây số về phía Đông Bắc và nằm gần thắng cảnh Biển Hồ Pleiku. Trong ngôn ngữ của đồng bào Gia Rai bản địa, cụm từ Chư Đăng Ya có nghĩa là củ gừng dại, gợi nhắc hình dáng những dải đồi đất đỏ uốn lượn giữa đại ngàn.

Theo nghiên cứu địa chất học, Chư Đăng Ya là miệng núi lửa đã ngưng hoạt động từ hàng triệu năm trước. Quá trình phong hóa tự nhiên của dung nham núi lửa xưa đã tạo nên vùng lòng chảo hình phễu khổng lồ với lớp đất đỏ bazan tơi xốp, giàu khoáng chất bậc nhất Tây Nguyên, nơi người dân làng Ia Gri canh tác ngô, khoai lang, dong riềng thuận theo mùa vụ tự nhiên.

Thời khắc mùa hoa dã quỳ nở rộ tháng Mười Một

Loài hoa làm nên linh hồn của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya là cây dã quỳ (cúc quỳ hay hướng dương dại) — loài thực vật thân bụi có sức sống mãnh liệt gắn bó với khí hậu cao nguyên. Suốt mùa mưa từ tháng Năm đến tháng Mười, những bụi dã quỳ bám rễ sâu vào lớp đất bazan màu mỡ trên sườn núi lửa để tích tụ nhựa sống.

Bước sang tháng Mười Một dương lịch, khi nắng hanh vàng và gió mùa Đông Bắc tràn về trên các triền đồi quanh đồi chè Biển Hồ Gia Lai, hàng triệu đóa dã quỳ trên khắp sườn đồi và lòng chảo Chư Đăng Ya đồng loạt bung nở. Sắc vàng cam ấm áp của mùa hoa dã quỳ nở rộ phủ kín từ lối mòn ven chân núi lên tới tận đỉnh vành miệng núi lửa. Nhằm tôn vinh vẻ đẹp thiên nhiên ấy và quảng bá di sản văn hóa cộng đồng, từ năm 2017 – 2018, tỉnh Gia Lai và huyện Chư Păh đã tổ chức Tuần lễ Hoa Dã Quỳ – Núi lửa Chư Đăng Ya thành lễ hội thường niên vào trung tuần tháng Mười Một hằng năm.

Tiêu chí bách khoa lễ hộiNội dung định danh và thông tin chuẩn xácGiá trị cảnh quan và văn hóa bản địa
Tên gọi chính thứcTuần lễ Hoa Dã Quỳ – Núi lửa Chư Đăng Ya (lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya)Sự kiện văn hóa – sinh thái tiêu biểu của cao nguyên Gia Lai mỗi dịp cuối thu đầu đông
Thời gian tổ chứcThường diễn ra vào trung tuần tháng 11 dương lịch hằng năm (kéo dài 3 – 7 ngày)Đúng vào thời điểm mùa hoa dã quỳ nở rộ đẹp nhất trên sườn và miệng núi lửa
Không gian tâm điểmKhu vực nhà rông làng Ia Gri và miệng núi lửa cổ thuộc xã Chư Đăng Ya, huyện Chư PăhKết nối cảnh quan địa chất núi lửa triệu năm với không gian buôn làng cổ truyền
Chủ thể văn hóaCộng đồng đồng bào Gia Rai và Ba Na tại huyện Chư Păh cùng các địa phương lân cậnTrực tiếp thực hành nghi lễ, trình diễn nghệ thuật dân gian và nghề thủ công truyền thống
Hoạt động tâm điểmDiễn tấu cồng chiêng, múa vòng xoang Tây Nguyên, phục dựng lễ hội truyền thốngBảo tồn Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên và tri thức dân gian bản địa
Danh hiệu ghi nhậnTop 10 điểm đến hấp dẫn nhất Việt Nam và Kỷ lục trình diễn cồng chiêng, thổ cẩmKhẳng định sức hút của mô hình lễ hội gắn kết bảo tồn thiên nhiên với di sản tộc người

Không gian văn hóa bản địa trong lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya

Điểm tạo nên bản sắc riêng biệt của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya chính là toàn bộ không gian tổ chức đều nằm hoàn toàn giữa thiên nhiên khoáng đạt và gắn liền với cấu trúc buôn làng truyền thống. Thay vì những sân khấu bê tông khép kín, lễ hội lấy chính mái nhà rông cổ truyền và những triền núi hoa vàng làm phông nền sống động.

Không gian nhà rông làng Ia Gri dưới chân núi

Trái tim sinh hoạt cộng đồng của toàn bộ lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya được đặt tại khuôn viên sân nhà rông làng Ia Gri nằm ngay dưới chân núi lửa thuộc xã Chư Đăng Ya. Ngôi nhà rông truyền thống với phần mái tranh vút cao kiêu hãnh như lưỡi rìu vươn lên bầu trời xanh thẳm là biểu tượng thiêng liêng quy tụ tâm linh và sức mạnh đoàn kết của buôn làng Tây Nguyên.

Trong suốt những ngày diễn ra Tuần lễ Hoa Dã Quỳ, khoảng sân đất rộng lớn trước nhà rông làng Ia Gri cùng hàng cây cổ thụ rợp bóng trở thành không gian trình diễn di sản văn hóa mở. Cây nêu truyền thống chạm khắc hoa văn tinh xảo được dựng lên ở chính giữa sân lễ, bao quanh là không gian trưng bày nông sản bazan, khung cửi dệt thổ cẩm và ché rượu cần cổ truyền dưới chân sườn núi nhuộm vàng sắc hoa.

Cổng chào Tuần lễ Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya và đội nghệ nhân đồng bào bản địa diễn tấu cồng chiêng truyền thống
Cổng chào Tuần lễ Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya và đội nghệ nhân đồng bào bản địa diễn tấu cồng chiêng truyền thống

Cung đường hoa vàng uốn lượn quanh sườn núi lửa

Từ sân nhà rông trung tâm của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya, không gian trẩy hội mở rộng theo những con đường mòn đất đỏ uốn lượn dẫn lên đỉnh miệng núi lửa. Hai bên lối đi, những rặng dã quỳ cao quá đầu người đan cành tạo thành vòm cổng hoa tự nhiên vàng óng ả. Khi lên tới đỉnh vành miệng núi lửa, tầm nhìn toàn cảnh mở ra bốn phía với lòng chảo sâu hàng chục mét phủ kín bởi những luống khoai lang, củ từ xanh mướt xen lẫn sắc vàng dã quỳ, phía xa là cánh đồng Phú Hòa và dãy núi Chư Nâm hùng vĩ.

Trên hành trình khám phá vùng đất Bắc Tây Nguyên vào mùa lễ hội tháng Mười Một, cung đường dẫn vào xã Chư Đăng Ya còn kết nối liền mạch với hàng thông cổ thụ trăm tuổi và ngôi cổ tự chùa Minh Thành Pleiku mang kiến trúc Phật giáo Á Đông uy nghiêm, tạo nên bức tranh sinh thái – nhân văn ngoài trời độc đáo.

Con đường hoa dã quỳ nở vàng rực rỡ trải dài bên sườn núi lửa trong lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya
Con đường hoa dã quỳ nở vàng rực rỡ trải dài bên sườn núi lửa trong lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya

Hoạt động nghệ thuật truyền thống tại lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya

Không chỉ dừng lại ở việc thưởng lãm sắc hoa thiên nhiên, linh hồn văn hóa sâu sắc nhất của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya nằm ở chuỗi hoạt động diễn xướng dân gian, phục dựng nghi lễ cổ truyền và trình diễn nghề thủ công của cộng đồng cư dân bản địa. Đây là dịp để các buôn làng trong toàn huyện Chư Păh và các vùng phụ cận cùng hội tụ khoe tài, giữ lửa di sản.

Âm vang diễn tấu cồng chiêng và điệu múa xoang

Mở đầu và xuyên suốt các ngày hội của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya là âm thanh ngân vang, trầm hùng của nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng — kiệt tác truyền khẩu và di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Hàng trăm nghệ nhân của đồng bào Gia Rai và Ba Na trong trang phục thổ cẩm sắc đỏ – đen truyền thống cùng tiến vào sân nhà rông làng Ia Gri.

Trong tiếng chiêng trầm giữ nhịp chủ đạo hòa cùng tiếng chiêng bằng, chiêng đinh ngân nga như tiếng suối chảy đại ngàn, đội hình vòng xoang Tây Nguyên uyển chuyển nối vòng tay lớn xoay quanh cây nêu lễ hội. Bên cạnh dàn cồng chiêng đồng, các nghệ nhân còn trình diễn những bản hòa tấu thánh thót từ hệ thống nhạc cụ tre nứa truyền thống gắn liền với nghề chế tác nhạc cụ tre nứa T'rưng và K'lông pút Gia Lai, mô phỏng âm thanh của núi rừng và mùa màng bội thu.

Phục dựng nghi lễ nông nghiệp cổ truyền của buôn làng

Một giá trị nhân học quý giá trong khuôn khổ lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya là hoạt động phục dựng nguyên bản các nghi lễ nông nghiệp cổ truyền của các dân tộc bản địa Tây Nguyên. Dưới mái nhà rông làng Ia Gri, các già làng uy tín trực tiếp thực hành nghi thức cúng Yàng theo đúng luật tục ngàn đời như lễ mừng lúa mới tạ ơn thần Lúa ban mùa màng ấm no, lễ cúng giọt nước cầu mạch nguồn suối rừng dồi dào, cùng tinh thần cộng đồng hào sảng tương đồng với lễ mừng chiến thắng của người Ba Na Gia Lai.

Khi đêm xuống bên ánh lửa bập bùng dưới chân núi lửa, không gian văn hóa buôn làng lại lắng đọng với những buổi hát kể sử thi Khan Hơmon của người Gia Rai và Ba Na Gia Lai, đưa người nghe ngược dòng thời gian về thời đại của các chàng dũng sĩ bảo vệ buôn làng.

Trình diễn nghề đan lát, dệt thổ cẩm và tạc tượng

Song hành cùng âm nhạc và nghi lễ, phần hội của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya còn là ngày hội tôn vinh đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân thủ công và văn hóa ẩm thực bản địa đặc sắc:

  • Trình diễn nghệ thuật dệt thổ cẩm cổ truyền - Ngay dưới hiên nhà rông và bên những khóm dã quỳ vàng, các nghệ nhân nữ người Gia Rai, Ba Na miệt mài bên khung cửi, tái hiện tinh hoa của nghề dệt thổ cẩm của người Gia Rai và Ba Na Gia Lai với hoa văn hình học đối xứng nhuộm màu tự nhiên từ vỏ cây, củ nghệ và lá rừng.
  • Chế tác tượng gỗ dân gian và đan lát tre nứa - Các nghệ nhân nam giới với chiếc rìu và dao quắm truyền thống trực tiếp phô diễn kỹ nghệ nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai giàu biểu cảm, đồng thời trình diễn kỹ thuật đan gùi, nong nia tinh xảo thuộc làng nghề đan lát tre nứa của người Ba Na Gia Lai.
  • Thi đấu thể thao dân gian và chinh phục đỉnh núi lửa - Các chàng trai, cô gái buôn làng hào hứng tranh tài trong các môn thể thao truyền thống như chạy việt dã chinh phục đỉnh núi lửa Chư Đăng Ya, bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, đi cà kheo và giã gạo chày đôi.
  • Không gian văn hóa ẩm thực và sản vật đất đỏ bazan - Trong tiết trời se lạnh tháng Mười Một, văn hóa ẩm thực bản địa hiện diện qua hương thơm của món gà nướng cơm lam Pleiku nướng trên than hồng, thức quà sáng phở khô Gia Lai hai tô trứ danh cùng hương vị đậm đà của hạt cà phê Gia Lai trên vùng đất bazan Chư Păh.

Giá trị bảo tồn di sản của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya

Qua mỗi mùa tổ chức thành công, lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya đã khẳng định hướng đi bền vững trong việc đánh thức tiềm năng thiên nhiên gắn liền với bảo tồn di sản văn hóa các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Lễ hội không chỉ mang lại niềm tự hào lớn lao cho cộng đồng cư dân bản địa mà còn lan tỏa thông điệp sống hài hòa cùng thiên nhiên.

Gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng Gia Rai, Ba Na

Giá trị xã hội và nhân văn sâu sắc nhất của lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya chính là việc trao quyền chủ thể văn hóa về đúng tay cộng đồng đồng bào Gia Rai và Ba Na tại các buôn làng dưới chân núi lửa. Thông qua việc chuẩn bị và trình diễn trong Tuần lễ Hoa Dã Quỳ, các đội chiêng trẻ, đội chiêng nữ tại làng Ia Gri, làng Kơ Nia hay làng Mrông Yố được khích lệ tập luyện thường xuyên, giúp đồng bào vùng xã Chư Đăng Ya chủ động gìn giữ tiếng nói, trang phục, nhạc cụ và phong tục tốt đẹp của tổ tiên.

Gắn kết bảo tồn cảnh quan địa chất với văn hóa

Bên cạnh sứ mệnh gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể, công tác tổ chức lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya luôn đặt trọng tâm vào việc bảo vệ nguyên trạng địa hình địa chất của miệng núi lửa cổ và hệ sinh thái mùa hoa dã quỳ nở rộ. Chính quyền địa phương và cộng đồng người dân làng Ia Gri cùng chung tay trồng bổ sung hàng vạn gốc dã quỳ dọc các triền đồi, giữ gìn vệ sinh cảnh quan và duy trì phương thức canh tác nông nghiệp xanh trên lòng chảo núi lửa.

Trên hành trình số hóa và quảng bá hệ thống tri thức văn hóa bản địa của tỉnh nhà, chuyên trang Gia Lai NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác về hệ thống danh thắng, di tích lịch sử và lễ hội truyền thống từ đại ngàn Pleiku xuống phố biển Quy Nhơn. Mỗi độ tháng Mười Một về, sắc vàng rực rỡ hòa cùng tiếng chiêng ngân vang trong lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đăng Ya lại vẫy gọi bước chân người yêu văn hóa tìm về chiêm ngưỡng vẻ đẹp nguyên sơ và sức sống bất diệt của vùng đất cao nguyên đất đỏ bazan.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất