Bỏ qua đến nội dung

Nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai - Hồn thiêng đại ngàn khắc trên gỗ rừng

Gắn liền mật thiết với không gian nhà mồ và nghi lễ bỏ mả cổ truyền, nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai phản ánh thế giới quan sinh tử sâu sắc qua những nhát đẽo mộc mạc, kiến tạo nên kho tàng điêu khắc dân gian nguyên hợp độc đáo bậc nhất của núi rừng Tây Nguyên.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Nghệ nhân người Gia Rai tạc tượng gỗ nhà mồ truyền thống bằng rìu mộc mạc giữa buôn làng

Giữa không gian bạt ngàn của rừng già và tiếng cồng chiêng ngân vang trầm hùng, nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai sừng sững như một biểu tượng nghệ thuật tạo hình dân gian đỉnh cao của đồng bào bản địa Tây Nguyên. Bằng những nhát rìu thô sơ và cảm xúc dạt dào từ đáy lòng, người nghệ nhân buôn làng đã gửi gắm vào từng thớ gỗ thiêng nỗi niềm tiếc thương người quá cố cùng niềm tin bất diệt vào sự tái sinh của sự sống.

Cội nguồn tâm linh hình thành nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai

Cội nguồn của nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai khởi phát từ vũ trụ quan vạn vật hữu linh và quan niệm sinh tử đặc biệt của đồng bào các dân tộc cư trú trên cao nguyên Pleiku. Người Gia Rai tin rằng cái chết không phải là sự kết thúc vĩnh viễn mà là một sự chuyển giao bản lề để linh hồn người đã khuất bước sang một thế giới khác gọi là cõi Mang Yang. Nhu cầu kiến tạo một không gian trú ngụ trang trọng cho linh hồn đã khai sinh ra nghệ thuật điêu khắc tượng nhà mồ độc đáo.

Gắn kết máu thịt với tín ngưỡng lễ bỏ mả Pơ thi

Đỉnh cao thực hành của nghề điêu khắc gắn liền trực tiếp với tín ngưỡng lễ bỏ mả Pơ thi, nghi lễ lớn nhất và thiêng liêng nhất trong vòng đời của người Gia Rai. Trước khi lễ bỏ mả diễn ra, người thân vẫn coi người chết như đang ngủ, hằng ngày mang cơm nước ra thăm viếng tại nhà mồ tạm. Chỉ khi lễ Pơ thi được cử hành trọng thể, mối ràng buộc giữa cõi sống và cõi chết mới chính thức chấm dứt.

Để chuẩn bị cho ngày đại lễ, dân làng cùng nhau vào rừng sâu chặt những thân gỗ tốt mang về dựng nhà mồ mới và tạc các bức tượng bao quanh. Nghệ thuật tạc tượng nhà mồ trở thành cây cầu tâm linh cuối cùng nối liền người đang sống với người đã khuất, bày tỏ lòng tiếc thương vô hạn đồng thời cầu chúc cho linh hồn thanh thản trở về với tổ tiên ông bà nơi đất mẹ.

Không gian văn hóa nguyên hợp giữa buôn làng

Tượng gỗ Gia Rai không bao giờ tồn tại đơn độc như một tác phẩm mỹ thuật trưng bày trong viện bảo tàng kín cổng cao tường, mà luôn hòa mình trọn vẹn vào không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Khu nhà mồ của người Gia Rai thường được xây dựng ở phía tây buôn làng, dưới những tán cây rừng cổ thụ râm mát, tạo nên một quần thể kiến trúc và điêu khắc kỳ bí giữa thiên nhiên hoang dã.

Trong không gian ấy, âm thanh rộn rã của nghề chế tác nhạc cụ tre nứa T'rưng và K'lông pút Gia Lai hòa quyện cùng điệu múa xoang nhịp nhàng quanh đống lửa. Những sắc màu rực rỡ từ nghề dệt thổ cẩm của người Gia Rai và Ba Na Gia Lai trên trang phục của các chàng trai cô gái càng làm tôn thêm vẻ đẹp thâm trầm, cổ kính của những pho tượng gỗ đứng trầm mặc bên vách nứa đan lát khéo léo của làng nghề đan lát tre nứa của người Ba Na Gia Lai.

Nguyên liệu và công cụ của nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai

Sự mộc mạc và chân thực đến nao lòng trong từng tác phẩm của nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai bắt nguồn từ chính chất liệu gỗ rừng tự nhiên và hệ thống công cụ lao động thô sơ, không hề có sự can thiệp của máy móc cơ khí tinh xảo.

Lựa chọn thân gỗ rừng tự nhiên nguyên khối

Vật liệu chính để tạc tượng là khúc gỗ tròn nguyên khối được đốn hạ từ các cánh rừng già xung quanh buôn làng. Người Gia Rai thường chọn những loại gỗ dẻo dai, dễ bạt gọt nhưng có độ bền tự nhiên cao, ít bị nứt toác dưới cái nắng như thiêu và những cơn mưa dầm dai dẳng của Tây Nguyên, tiêu biểu như gỗ gõ mật, gỗ cà chít, gỗ trắc dây hoặc gỗ thông nàng.

Trước khi hạ một thân cây cổ thụ, người thợ tạc tượng bao giờ cũng làm lễ khấn xin phép thần rừng (Yang Bri) cho phép chặt gỗ để phục vụ việc nghĩa của buôn làng. Từng khúc gỗ mang về được giữ nguyên hình trụ tròn tự nhiên, người nghệ nhân dựa vào thế lượn cong sẵn có của sớ gỗ để tưởng tượng và định hình dáng tượng, thuận theo tự nhiên mà không gượng ép.

Bộ dụng cụ thô sơ rìu rựa và bàn tay tài hoa

Điều khiến các nhà nghiên cứu mỹ thuật kinh ngạc là nghệ nhân Gia Rai chỉ sử dụng công cụ rìu rựa đục đẽo thô sơ để tạo nên những kiệt tác điêu khắc biểu cảm phi thường. Bộ đồ nghề của họ gói gọn trong chiếc gùi đeo vai gồm một chiếc rìu tay (xà gạc) có lưỡi cong bản rộng, một con rựa sắc bén và một vài chiếc đục tay nhỏ làm từ sắt rèn thủ công.

Họ không hề sử dụng thước đo tỷ lệ nhân trắc học, không phác thảo bản vẽ trên giấy và cũng không dùng phấn đánh dấu trên thân gỗ. Mọi tỷ lệ hình thể, từ khoảng cách giữa hai hốc mắt đến độ cong của bờ vai, đều được người thợ định lượng bằng trực giác và nhãn quan thẩm mỹ bẩm sinh. Bằng những nhát chém dứt khoát, mạnh mẽ nhưng vô cùng chuẩn xác, lớp vỏ cây và phần gỗ thừa lần lượt rơi xuống, để lộ ra những mảng khối hình học đầy xúc cảm.

Hệ thống mô típ tạo hình trong nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai

Thế giới tượng gỗ trong nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai là một cuốn bách khoa toàn thư sống động bằng hình ảnh, phản ánh trọn vẹn mọi cung bậc cảm xúc, quan hệ xã hội và triết lý nhân sinh của đồng bào bản địa qua hàng ngàn năm tích lũy.

Các bức tượng gỗ nhà mồ người Gia Rai với dáng người ôm mặt khóc than và tượng phồn thực nguyên bản
Các bức tượng gỗ nhà mồ người Gia Rai với dáng người ôm mặt khóc than và tượng phồn thực nguyên bản

Mô típ tượng người ngồi ôm gối và khóc than

Hình tượng phổ biến và gây xúc động mạnh mẽ nhất là mô típ tượng người ngồi ôm gối đặt ở bốn góc hàng rào nhà mồ. Bức tượng mô tả một con người thu mình trong tư thế bào thai thu nhỏ, hai tay ôm chặt lấy đầu gối, cằm tì lên hai bàn tay, hốc mắt khoét sâu rỗng hoác biểu lộ nỗi buồn thương da diết và tâm trạng trầm tư mặc tưởng về quy luật sinh tử.

Dáng ngồi cong tròn này vừa gợi nhắc nỗi đau xé lòng của người ở lại khi phải chia ly vĩnh viễn người thân yêu, vừa mô phỏng tư thế thai nhi cuộn tròn trong bụng mẹ trước ngày chào đời. Thông qua hình tượng này, người nghệ nhân truyền tải một thông điệp triết học sâu xa: cái chết là sự chuẩn bị cho một mầm sống mới được hoài thai và tái sinh ở một thế giới khác thanh thản hơn.

Biểu tượng phồn thực sinh sôi và đời sống thường nhật

Bên cạnh những bức tượng bi ai, không gian nhà mồ còn rực rỡ những hình tượng tôn vinh sự sống thông qua triết lý sinh tử và phồn thực. Đó là những bức tượng người phụ nữ mang thai với bầu ngực căng tròn đầy đặn, tượng mẹ bồng con âu yếm, hoặc tượng các cặp nam nữ giao hoan một cách hồn nhiên, mộc mạc không vướng bận chút dung tục nào.

Đồng thời, nghệ nhân còn tạc lại muôn mặt đời sống sinh hoạt đời thường của buôn làng: người đàn ông uống rượu cần qua cần trúc cong vút, người thợ săn vác nỏ cùng chú chó săn trung thành, người đánh chiêng trong tư thế lắc lư theo nhịp điệu, hay những cánh chim kơ tia, kỳ đà, khỉ đột nhảy múa trên nóc nhà mồ. Tất cả tạo nên một bản hòa ca tưng bừng của sự sống, xua tan đi sự u ám lạnh lẽo của chốn mộ địa.

Nhóm mô típ tượng gỗĐặc điểm tạo hình và tư thế biểu cảmÝ nghĩa biểu tượng triết học nhân văn
Tượng người ôm gốiDáng ngồi bào thai, hai tay bó gối, hốc mắt sâuBiểu hiện nỗi buồn tiếc thương và mầm mống thai nghén tái sinh
Tượng mẹ bồng conKhuôn mặt phúc hậu, bầu ngực no sữa che chở conTôn vinh mẫu hệ cao quý và sự nối dài của dòng giống buôn làng
Tượng giao phối phồn thựcĐôi nam nữ gắn kết mộc mạc, hình thể phóng khoángKhát vọng sinh sôi nảy nở, cầu mong mùa màng tốt tươi nhân khang vật thịnh
Tượng người đánh chiêngThân hình nghiêng theo nhịp gõ, tay vung dùi chiêngTái hiện hào khí lễ hội và nhịp điệu tâm linh đại ngàn
Tượng người uống rượu cầnCúi đầu bên ché rượu, hai tay vịn cần trúcBiểu tượng của sự gắn kết cộng đồng và lòng mến khách
Tượng muông thú chim muôngChim kơ tia, kỳ đà, rùa, khỉ đẽo trên đỉnh cộtThế giới tự nhiên hoang dã đồng hành bảo vệ giấc ngủ người quá cố

Bảo tồn và phát huy giá trị nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai

Trong bối cảnh đời sống kinh tế xã hội vùng Tây Nguyên có nhiều biến đổi nhanh chóng, nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai đang đứng trước những thách thức to lớn về môi trường sinh tồn cũng như sự mai một của các nghệ nhân tài hoa thế hệ trước.

Nghệ nhân người Gia Rai dùng rìu đục từng đường nét trên thân gỗ tròn tại hội thi tạc tượng dân gian
Nghệ nhân người Gia Rai dùng rìu đục từng đường nét trên thân gỗ tròn tại hội thi tạc tượng dân gian

Tâm huyết gìn giữ của nghệ nhân buôn làng

Linh hồn sống còn của di sản nằm ở chính những nghệ nhân tạc tượng buôn làng. Dù tuổi cao sức yếu, đôi mắt đã mờ và đôi bàn tay chai sần qua năm tháng, các già làng vẫn miệt mài bên những khúc gỗ rừng, kiên trì truyền dạy cho con cháu từng thế vung rìu, từng cách cảm nhận sớ gỗ. Họ không coi tạc tượng là công việc làm thuê kiếm sống mà là trách nhiệm thiêng liêng đối với tổ tiên và thần linh bản địa.

Mỗi khi buôn làng mở hội, già trẻ gái trai lại quây quần quanh đống lửa, thưởng thức những món ăn truyền thống như cà đắng giã cá cơm khô người Gia Rai và nhâm nhi ống gà nướng cơm lam Pleiku thơm lừng. Sự gắn kết văn hóa ẩm thực và diễn xướng cồng chiêng tạo nên mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn người nghệ nhân, giúp ngọn lửa sáng tạo nghệ thuật không bao giờ tàn lụi.

Nỗ lực đưa di sản bước ra không gian văn hóa mới

Nhằm gìn giữ báu vật phi vật thể vô giá này, công tác bảo tồn di sản văn hóa Tây Nguyên đang được triển khai mạnh mẽ với nhiều hình thức đa dạng. Các hội thi tạc tượng gỗ dân gian được tổ chức định kỳ thu hút đông đảo nghệ nhân từ khắp các buôn làng về trổ tài. Tại các sự kiện lớn như lễ hội Hoa Dã Quỳ Chư Đang Ya diễn ra dưới chân thắng cảnh núi lửa Chư Đăng Ya, không gian tạc tượng sống động trở thành điểm nhấn văn hóa thu hút hàng vạn du khách trong và ngoài nước.

Bên cạnh việc bảo tồn nguyên trạng tại các khu nhà mồ cổ, nhiều tác phẩm tượng gỗ độc đáo đã được đưa vào trưng bày tại các bảo tàng tỉnh, khu du lịch sinh thái và công viên văn hóa. Sự chuyển dịch không gian này giúp di sản tiếp cận gần hơn với công chúng hiện đại, khẳng định tầm vóc nghệ thuật điêu khắc dân gian Việt Nam trên trường quốc tế.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử đại ngàn, nghề tạc tượng gỗ người Gia Rai vẫn giữ trọn vẹn vẻ đẹp nguyên sơ, kỳ vĩ và chiều sâu triết học nhân sinh của một nền văn minh nương rẫy rạng rỡ. Mỗi bức tượng gỗ nhà mồ là một pho sử thi không lời, kết tinh từ tình yêu thiên nhiên, lòng hiếu thảo và khát vọng sống mãnh liệt của đồng bào Tây Nguyên. Tự hào đồng hành cùng sự nghiệp bảo tồn và lan tỏa các giá trị di sản văn hóa bản địa độc đáo của quê hương Gia Lai, cổng thông tin Gia Lai NSSC trân trọng giới thiệu những trang tư liệu bách khoa chân thực về nghệ thuật tạc tượng gỗ Gia Rai. Những nhát rìu mộc mạc hôm nay sẽ mãi mãi khắc sâu vào dòng chảy lịch sử dân tộc, làm rạng ngời bản sắc văn hóa đa dạng của đất nước Việt Nam.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất