Tháp Bánh Ít Bình Định - Quần thể đền tháp Chăm Pa kỳ vĩ bên dòng sông Côn
NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Tọa lạc trên ngọn đồi cao khoảng một trăm mét so với mực nước biển thuộc thôn Đại Lễ, xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, quần thể tháp Bánh Ít Bình Định (còn được giới khảo cổ gọi là tháp Bạc) nằm ngay cạnh cầu Bà Di gần ngã ba Quốc lộ 1A và Quốc lộ 19. Khởi dựng vào cuối thế kỷ mười một, đây là cụm đền tháp Chăm Pa có quy mô nguyên vẹn hàng đầu miền Trung.
Nguồn gốc tên gọi và lịch sử tháp Bánh Ít Bình Định
Trong hệ thống di sản văn hóa Chăm Pa thuộc thời kỳ kinh đô Vijaya, mỗi cụm đền tháp đều gắn liền với cảnh quan sông núi và tâm thức dân gian của cư dân bản địa. Tìm hiểu cội nguồn lịch sử và những tên gọi của tháp Bánh Ít Bình Định giúp mở ra bức tranh toàn cảnh về giai đoạn chuyển mình rực rỡ của kiến trúc Chăm cổ.
Tọa độ địa văn hóa trên đồi cao bên sông Côn
Quần thể tháp Bánh Ít Bình Định được quy hoạch trên một quả đồi độc lập nằm sát bờ nam nhánh sông Tân An thuộc hạ lưu dòng sông Côn, cách trung tâm đô thị biển Quy Nhơn khoảng hai mươi cây số về phía Tây Bắc và cách kinh thành Vijaya xưa tại thành Đồ Bàn Bình Định chừng mười lăm cây số về phía Đông Nam. Trong vũ trụ quan Bà La Môn giáo của vương quốc Chăm Pa, ngọn đồi cao giữa vùng đồng bằng châu thổ huyện Tuy Phước chính là hình ảnh thu nhỏ của đỉnh núi thiêng Meru — nơi ngự trị của các đấng thần linh tối cao và là điểm giao hòa giữa trời đất với con người. Từ đỉnh đồi tháp, tầm nhìn bao quát toàn bộ vùng đồng bằng trù phú nơi hai nhánh sông Côn đổ về đầm Thị Nại.
Về mặt danh xưng, tên gọi dân gian của cụm di tích bắt nguồn từ cái nhìn trực quan đầy thú vị của người Việt khi định cư trên vùng đất này. Khi đứng từ xa ngắm nhìn bốn ngọn tháp quần tụ trên đỉnh đồi xanh, hình dáng chóp nhọn thuôn dần của các ngôi tháp trông rất giống những chiếc bánh ít lá gai Bình Định đặt sát cạnh nhau trên mâm cỗ truyền thống. Bên cạnh đó, trong các thư tịch Hán Nôm cổ và ghi chép địa chí của học giả Quách Tấn, di tích còn mang tên chữ là Thổ Sơn cổ tháp. Đến thời Pháp thuộc, các nhà khảo cổ học viện Viễn Đông Bác Cổ lại ghi nhận cụm di tích này dưới cái tên tháp Bạc (Tour d'Argent) nhằm phân biệt với tháp Đồng (Cánh Tiên), tháp Vàng (Dương Long) và tháp Ngà (Phú Lốc).
Dấu gạch nối chuyển tiếp giữa hai phong cách Chăm Pa
Căn cứ vào đặc trưng hình thái kiến trúc, trang trí điêu khắc và các minh văn khảo cổ, giới nghiên cứu xác định tháp Bánh Ít Bình Định được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ mười một đến đầu thế kỷ mười hai. Đây là thời điểm lịch sử bản lề khi vương triều Chăm Pa vừa hoàn tất quá trình dời đô từ vùng đất Quảng Nam vào vùng đồng bằng sông Côn để kiến thiết kinh đô Vijaya. Do đó, cụm tháp tại huyện Tuy Phước giữ vị trí là mắt xích chuyển tiếp quan trọng bậc nhất giữa phong cách nghệ thuật cổ điển thánh địa Mỹ Sơn (nhánh Mỹ Sơn A1) sang phong cách Bình Định (hay phong cách Đồ Bàn) bề thế sau này.
Sự chuyển tiếp nghệ thuật tại tháp Bạc thể hiện rõ nét qua việc dung hòa hai khuynh hướng thẩm mỹ tưởng chừng đối lập. Ở đó, người xem vẫn bắt gặp những đường gờ chỉ thanh mảnh, các trụ ốp tường duyên dáng và hoa văn xoắn ốc mềm mại kế thừa từ truyền thống Mỹ Sơn thế kỷ thứ mười; nhưng đồng thời đã xuất hiện những mảng khối kiến trúc vươn cao khỏe khoắn, hệ thống vòm cửa giả nhọn hình mũi giáo xếp chồng nhiều lớp và các bức phù điêu đá sa thạch chạm khắc nổi đầy uy lực báo hiệu sự ra đời của trường phái điêu khắc Tháp Mẫm lừng danh.
| Tiêu chí khảo cứu di sản | Thông tin chuẩn xác của cụm di tích | Giá trị lịch sử và kiến trúc tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tên gọi di tích | Tháp Bánh Ít Bình Định (tên khác là tháp Bạc, Thổ Sơn cổ tháp, tháp Thị Thiện) | Gắn liền với hình dáng chiếc bánh ít dân gian và tên gọi khảo cổ học quốc tế |
| Vị trí tọa lạc | Đồi thôn Đại Lễ, xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, bên bờ sông Côn | Chiếm lĩnh điểm cao khoảng 100 mét kiểm soát tuyến thủy bộ từ cảng Thị Nại lên Đồ Bàn |
| Niên đại khởi dựng | Cuối thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII (đầu thời kỳ vương triều Vijaya) | Công trình mở đầu cho thời kỳ phát triển rực rỡ của trung tâm văn hóa Chăm Pa tại Bình Định |
| Phong cách nghệ thuật | Phong cách chuyển tiếp từ phong cách Mỹ Sơn A1 sang phong cách Bình Định | Kết hợp nét thanh nhã cổ điển với khối kiến trúc đồ sộ, khỏe khoắn |
| Cấu trúc tổng thể | Quần thể 4 ngọn tháp gồm tháp chính Kalan, tháp cổng Gopura, tháp hỏa Kosagrha, tháp bia Posah | Quần thể đền tháp Chăm Pa hoàn chỉnh nhất còn bảo tồn đủ 4 hạng mục chức năng |
| Danh hiệu xếp hạng | Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia (xếp hạng năm 1982) | Được đưa vào sách 1001 công trình kiến trúc phải đến trong cuộc đời (năm 2008) |
Bố cục bốn ngọn tháp cổ tại tháp Bánh Ít Bình Định
Không giống những di tích chỉ còn lại một hoặc hai ngọn tháp đơn lẻ, tháp Bánh Ít Bình Định là một quần thể kiến trúc tôn giáo hoàn chỉnh gồm bốn ngôi tháp phân bố từ sườn đồi thấp lên tới đỉnh đồi cao. Mỗi ngôi tháp đảm nhiệm một chức năng nghi lễ riêng biệt trong chỉnh thể không gian hành hương Ấn Độ giáo.
Tháp cổng Gopura và tháp bia Posah nơi sườn đồi
Hành trình khám phá kiến trúc tháp Bánh Ít Bình Định bắt đầu từ sườn đồi phía Đông, nơi đặt tháp cổng Gopura ở cao độ thấp hơn mặt sân đỉnh đồi khoảng hai mươi lăm mét. Trong quy thức kiến trúc đền tháp Chăm Pa, Gopura đóng vai trò là cổng tam quan thiêng liêng đón rước các đoàn hành hương bước từ thế giới phàm tục vào cõi thần linh. Ngôi tháp cổng có bình đồ hình vuông mỗi cạnh rộng khoảng bảy mét, chiều cao khoảng mười ba mét, thiết kế hai cửa thông nhau theo trục Đông – Tây mở thẳng lên lối bậc thang dẫn lên đỉnh đồi. Dù có kích thước nhỏ nhất trong bốn tháp, công trình vẫn được trau chuốt tỉ mỉ với các trụ ốp và vòm cửa cuốn nhọn cân đối.
Từ khu vực tháp cổng Gopura bước theo lối bậc cấp uốn lượn về phía Nam sườn đồi, người xem sẽ bắt gặp tháp bia Posah nằm tách biệt ở cao độ trung gian. Ngôi tháp này có mặt bằng gần vuông và chiều cao khoảng mười hai mét, xưa kia là nơi dựng tấm bia đá khắc chữ Phạn ghi lại niên đại xây dựng đền tháp cùng công đức của vị quốc vương hiến dâng lễ vật cho thần linh. Điểm độc đáo của tháp bia Posah là bốn mặt tháp đều mở cửa thông thoáng nhìn ra bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, phần mái gồm ba tầng thu nhỏ dần nhưng các góc tầng mái được tạo dáng cong nhẹ rất thanh thoát.
Tháp chính Kalan uy nghiêm cùng tháp hỏa Kosagrha
Khi bước hết những bậc thang đá dẫn lên khoảng sân bằng phẳng rộng lớn trên đỉnh đồi cao nhất, tâm điểm của toàn bộ quần thể tháp Bánh Ít Bình Định hiện ra đầy choáng ngợp với tháp chính Kalan vươn cao tới hơn hai mươi hai mét. Đây là ngôi đền trung tâm thờ vị thần tối cao Shiva, sở hữu bình đồ hình vuông mỗi cạnh dài tới mười hai mét và tường gạch dày hơn ba mét tạo nên sự bề thế vững chãi. Thân tháp nổi bật với hệ thống năm trụ ốp dọc khỏe khoắn trên mỗi vách tường, giữa các trụ ốp là các dải gạch chạm khắc hoa văn hình thoi liên hoàn. Ba mặt Nam, Tây, Bắc đắp nổi các vòm cửa giả đồ sộ nhô hẳn ra ngoài với ba lớp vòm nhọn hình mũi giáo xếp chồng lên nhau, trong khi mặt phía Đông mở tiền sảnh dài dẫn vào điện thờ trung tâm.

Nằm ngay phía Đông Nam sát bên cạnh tháp chính Kalan là tháp hỏa Kosagrha (còn gọi là tháp Yên Ngựa), một trong những công trình có hình dáng kiến trúc độc đáo nhất trong toàn bộ di sản Chăm Pa tại Việt Nam. Khác với bình đồ hình vuông của ba ngôi tháp kia, tháp hỏa Kosagrha được xây dựng trên mặt bằng hình chữ nhật dài mười hai mét, rộng năm mét và cao khoảng mười mét, bên trong chia làm hai gian phòng thông nhau dùng làm nơi chuẩn bị đồ tế lễ và giữ lửa thiêng phục vụ các đại lễ tại điện chính. Phần mái của ngôi tháp này được tạo tác uốn cong võng xuống ở giữa và vểnh cao ở hai đầu hồi, nhìn tựa như một chiếc yên ngựa khổng lồ hay mái nhà rông truyền thống trên vùng cao nguyên.
Nghệ thuật điêu khắc và cổ vật tháp Bánh Ít Bình Định
Giá trị làm nên tầm vóc kiệt tác của tháp Bánh Ít Bình Định không chỉ nằm ở bố cục bốn tháp hài hòa với địa hình đồi núi mà còn kết tinh ở trình độ kỹ thuật xây gạch và nghệ thuật điêu khắc đá sa thạch. Hàng loạt bảo vật khảo cổ phát lộ tại đây đã trở thành chuẩn mực để nghiên cứu mỹ thuật cổ Đông Nam Á.
Kỹ thuật chạm khắc gạch nung và đá sa thạch
Cũng như các công trình đền tháp dọc lưu vực sông Côn, toàn bộ khối kiến trúc của tháp Bánh Ít Bình Định được kiến tạo từ hàng triệu viên gạch đất nung màu đỏ sẫm kết hợp với các cấu kiện đá sa thạch tại chân đế, khung cửa và diềm mái. Nguồn đất sét tinh luyện lấy từ vùng châu thổ sông Côn — nơi nuôi dưỡng truyền thống gốm nung bản địa lâu đời gắn với làng gốm Vân Sơn An Nhơn Bình Định — được các nghệ nhân Chăm cổ nung ở nhiệt độ thích hợp rồi mài phẳng, ghép khít bằng nhựa cây dầu rái rừng mà không để lộ bất kỳ khe vữa nào. Trên bề mặt tường gạch của tháp chính Kalan và tháp hỏa Kosagrha, các nghệ nhân đã trực tiếp chạm trổ những dải hoa văn kỷ hà, hình hoa bốn cánh và lá xoắn nối tiếp nhau vô cùng sắc nét.
Trên các tầng mái và vòm cửa của tháp Bạc, kỹ thuật điêu khắc đá sa thạch thể hiện sự chuyển mình rõ rệt hướng tới vẻ đẹp hùng tráng, khỏe khoắn tương đồng với mạch nguồn nghệ thuật của Bảo vật quốc gia phù điêu thần Brahma và cặp tượng sư tử đá thành Đồ Bàn. Dọc theo phần chân tường và diềm mái của tháp chính là những bức phù điêu chạm khắc hình tượng vũ nữ Apsara đang uốn mình múa dâng hoa, các nhạc công chơi sáo, đánh trống cùng hình tượng khỉ thần Hanuman, chim thần Garuda và thủy quái Makara phun chuỗi ngọc.
Tuyệt tác tượng thần Shiva và hiện vật bảo tàng Guimet
Trong lịch sử khảo cổ học Đông Dương, tháp Bánh Ít Bình Định đặc biệt nổi tiếng với pho tượng thần Shiva ngự trên đài sen từng đặt tại gian nội điện của tháp chính Kalan. Cuối thế kỷ mười chín, trong các đợt khảo sát của người Pháp tại vùng đất Bình Định vào khoảng năm 1886, pho tượng đá sa thạch nguyên bản này cùng một số phù điêu quý của cụm tháp đã được đưa sang Pháp và hiện đang được trưng bày trang trọng tại bảo tàng Guimet ở thủ đô Paris như một trong những báu vật tiêu biểu nhất của nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa thế kỷ mười một.
Để khôi phục không gian tâm linh cho gian điện của tháp chính Kalan, năm 2013, ngành văn hóa địa phương đã dựa trên tư liệu lưu trữ tại bảo tàng Guimet để phục chế pho tượng thần Shiva bằng đá sa thạch theo đúng tỷ lệ gốc. Bức tượng cao gần hai mét khắc họa thần Shiva ngồi uy nghiêm trên đài sen đôi, phía sau là tấm bia tựa chạm hình ngọn lửa thiêng.
| Hạng mục kiến trúc và cổ vật | Đặc điểm cấu trúc và kích thước | Chức năng nghi lễ và giá trị nghệ thuật |
|---|---|---|
| Tháp chính Kalan | Bình đồ vuông cạnh 12 mét, cao khoảng 22 mét, tọa lạc trên đỉnh đồi | Đền thờ trung tâm đặt ngẫu tượng thần Shiva, tiêu biểu cho kiến trúc chuyển tiếp |
| Tháp hỏa Kosagrha | Bình đồ chữ nhật 12 x 5 mét, cao 10 mét, mái cong hình yên ngựa | Nơi lưu giữ lửa thiêng và chuẩn bị vật phẩm tế lễ trước khi dâng vào điện chính |
| Tháp cổng Gopura | Bình đồ vuông cạnh 7 mét, cao 13 mét, nằm ở sườn đồi phía Đông | Cổng nghi môn đón đoàn hành hương bước lên trục thần đạo dẫn tới đỉnh đồi |
| Tháp bia Posah | Cao khoảng 12 mét, bốn mặt mở cửa thông thoáng ở sườn đồi phía Nam | Nơi đặt bia đá khắc chữ Phạn ghi chép lịch sử xây dựng và lễ vật dâng cúng |
| Tượng thần Shiva | Đá sa thạch nguyên khối ngồi trên đài sen, bản gốc tại bảo tàng Guimet | Kiệt tác điêu khắc tròn thế kỷ XI, bản phục chế hiện thờ trong lòng tháp Kalan |
| Phù điêu vũ nữ Apsara | Chạm khắc trên chân đế và diềm mái đá của tháp chính và tháp bia | Thể hiện nghệ thuật múa cung đình uyển chuyển và khát vọng phồn thực |

Giá trị di sản quốc tế của tháp Bánh Ít Bình Định
Trải qua gần một thiên niên kỷ tồn tại giữa nắng gió miền Trung, tháp Bánh Ít Bình Định vẫn giữ được sức sống trường tồn và vẻ đẹp kiến trúc nguyên bản hiếm có. Giá trị của quần thể di tích không chỉ được khẳng định ở tầm quốc gia mà còn vươn tầm ảnh hưởng ra thế giới.
Dấu ấn trong danh mục kiến trúc thế giới tiêu biểu
Với giá trị lịch sử và nghệ thuật kiến trúc đặc sắc, năm 1982, Bộ Văn hóa và Thông tin đã ban hành quyết định xếp hạng quần thể tháp Bánh Ít Bình Định là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia. Đặc biệt, vào năm 2008, trong công trình xuất bản quốc tế mang tên 1001 công trình kiến trúc phải đến trong cuộc đời (1001 Buildings You Must See Before You Die) do giáo sư Mark Irving cùng nhóm học giả kiến trúc người Anh biên soạn, cụm tháp Bạc tại huyện Tuy Phước đã vinh dự trở thành công trình kiến trúc cổ duy nhất của Việt Nam được tuyển chọn giới thiệu sánh ngang với các kỳ quan kiến trúc nhân loại.
Các học giả quốc tế đánh giá cao cụm tháp bởi sự kết hợp hoàn hảo giữa quy hoạch cảnh quan đồi núi tự nhiên với ngôn ngữ tạo hình kiến trúc gạch nung đa dạng. Trong bán kính chỉ vài trăm mét trên ngọn đồi bên sông Côn, người xem có thể chiêm ngưỡng trọn vẹn bốn kiểu dáng kiến trúc tháp khác nhau, từ mái tháp tầng vươn cao của tháp chính Kalan, mái cong hình yên ngựa độc bản của tháp hỏa Kosagrha cho đến nét thanh thoát của tháp bia Posah và tháp cổng Gopura.
Công tác bảo tồn quần thể tháp tại huyện Tuy Phước
Trong bức tranh văn hóa bản địa của vùng hạ lưu sông Côn thuộc huyện Tuy Phước, quần thể tháp Bánh Ít Bình Định nằm trên trục kết nối di sản hết sức phong phú. Chỉ cách ngọn đồi tháp vài cây số là không gian văn hóa truyền thống của lễ hội chợ Gò Trường Úc Tuy Phước họp vào ngày mùng một Tết Nguyên đán hằng năm, cùng di tích kiến trúc Gothic cổ kính của Tiểu chủng viện Làng Sông Tuy Phước — một trong những cơ sở in chữ Quốc ngữ đầu tiên ở miền Trung. Sự hiện diện song hành của các lớp di sản từ thời Chăm Pa, thời Tây Sơn cho đến thời cận đại đã biến vùng đất Tuy Phước thành một bảo tàng lịch sử sống động.
Dưới đây là những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị quần thể di tích trên đồi Đại Lễ
- Gia cố bền vững kết cấu bốn ngọn tháp cổ: Định kỳ kiểm tra nền móng địa chất trên sườn đồi đất sỏi đỏ, chống thấm mái tháp và bảo dưỡng lớp tường gạch cổ của tháp chính Kalan, tháp hỏa Kosagrha, tháp bia Posah cùng tháp cổng Gopura trước tác động của mưa bão.
- Bảo quản hệ thống hiện vật và phù điêu đá sa thạch: Gìn giữ cẩn trọng pho tượng thần Shiva trong lòng điện chính, đồng thời lập hồ sơ số hóa toàn bộ các bức phù điêu đá trên thân tháp và kết nối dữ liệu học thuật với các cổ vật đang lưu giữ tại bảo tàng Guimet.
- Bảo vệ cảnh quan sinh thái đồi thông và tầm nhìn di tích: Duy trì thảm thực vật rừng xanh bao phủ quanh chân đồi tại xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, ngăn chặn mọi hoạt động xâm lấn làm ảnh hưởng đến không gian tôn nghiêm của cụm tháp Bạc.
- Phát huy giá trị nghiên cứu lịch sử và giáo dục di sản: Tổ chức các hoạt động khảo cứu chuyên sâu về giai đoạn chuyển tiếp nghệ thuật Chăm Pa thế kỷ XI – XII, lan tỏa niềm tự hào về di sản văn hóa dân tộc.
Trải qua chín thế kỷ trầm mặc soi bóng xuống dòng sông Côn hiền hòa, tháp Bánh Ít Bình Định vẫn sừng sững trên đỉnh đồi xanh như một bản giao hưởng bằng gạch nung và đá sa thạch ca ngợi bàn tay tài hoa của người xưa. Bốn ngọn tháp cổ kính hòa quyện giữa mây trời đất võ không chỉ là niềm tự hào của văn hóa Việt Nam trên bản đồ kiến trúc thế giới mà còn là minh chứng sống động cho sức sống trường tồn của di sản lịch sử. Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng văn hiến bản địa, chuyên trang Gia Lai NSSC luôn đồng hành cung cấp những tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần đưa vẻ đẹp ngàn năm của di sản đến gần hơn với cộng đồng.
NSSC Gia Lai
gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Gia Lai.
Bài liên quan
Thác K50 - Tuyệt tác thác Hang Én giữa đại ngàn Kon Chư Răng
Thác K50 hay thác Hang Én nằm trong vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng tại huyện Kbang sở hữu dòng nước đổ từ độ cao hơn 50 mét giữa rừng già.
Bảo tàng Quang Trung Bình Định - Hào khí Tây Sơn bên dòng sông Côn
Bảo tàng Quang Trung Bình Định tại thị trấn Phú Phong lưu giữ Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt, cây me cổ thụ và hàng nghìn kỷ vật hào hùng của vương triều Tây Sơn.
Núi lửa Chư Đăng Ya - Vẻ đẹp miệng phễu cổ rực sắc hoa dã quỳ
Núi lửa Chư Đăng Ya tại huyện Chư Păh sở hữu miệng phễu bazan triệu năm tuổi cùng thảm hoa dã quỳ vàng rực rỡ và bản sắc văn hóa Jrai độc đáo.



