Bỏ qua đến nội dung

Danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn - Tuyệt tác ghềnh đá và đồi thơ bên bờ biển Đông

Trải dài dưới chân núi Xuân Vân nơi cửa ngõ phía đông nam phố biển, quần thể danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn được công nhận là Di tích quốc gia từ năm 1991 nhờ địa mạo ghềnh đá hoa cương độc bản. Không gian nơi đây kết tinh vẻ đẹp của bãi đá trứng tròn nhẵn cùng di sản thi ca bất hủ trên sườn đồi lộng gió.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh ghềnh đá hoa cương uốn lượn bên bờ biển xanh biếc tại danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn

Cách trung tâm phố biển khoảng ba kilômét về hướng đông nam, danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn hiện lên như dải lụa đá uốn lượn ôm trọn làn nước xanh ngọc bích miền Trung. Sự giao thoa giữa vách đá hoa cương tại bãi tắm Hoàng Hậu, rừng thông trên sườn núi Xuân Vân và khu tưởng niệm nơi đồi Thi Nhân đã dệt nên bức tranh di sản sâu lắng.

Địa thế biển núi của danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn

Trong cấu trúc địa hình bờ biển khúc khuỷu của tỉnh Gia Lai hợp nhất, danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn giữ vị trí là điểm kết thúc về phía nam của vòng cung vịnh Quy Nhơn trước khi mở ra dải biển Mũi Tấn và Cù Lao Xanh. Địa thế lưng tựa núi cao và mặt nhìn ra đại dương bao la đã tạo nên một không gian sơn thủy hữu tình hiếm có ngay sát trung tâm phố biển.

Vòng cung bờ biển dưới chân núi Xuân Vân

Quần thể danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn trải rộng trên diện tích khoảng ba mươi lăm héc ta dọc theo sườn phía đông của dãy núi Xuân Vân, thuộc khu vực phường Ghềnh Ráng ở phía đông nam thành phố biển. Dãy núi Xuân Vân thực chất là một nhánh núi đá hoa cương thuộc mạch núi Vũng Chua vươn thẳng từ đất liền ra sát mép nước biển Đông với độ cao trung bình khoảng hơn một trăm mét so với mực nước biển.

Nếu nhìn tổng thể toàn bộ vịnh biển Quy Nhơn như một vầng trăng khuyết ôm lấy phố thị, thì phần mũi phía đông bắc là quần thể bán đảo Phương Mai và đầm Thị Nại Quy Nhơn cùng hõm đá Eo Gió Quy Nhơn, còn điểm tựa khóa chặt đầu phía đông nam chính là mũi đá Ghềnh Ráng. Từ các sườn đồi cao thuộc khu danh thắng phóng tầm mắt ra khơi xa khoảng hai mươi tư kilômét, du khách có thể nhìn thấy rõ bóng dáng đảo Cù Lao Xanh Quy Nhơn hiện lên giữa làn nước biếc như viên ngọc xanh canh giữ cửa biển.

Địa hình khu vực chuyển tiếp trực tiếp từ sườn núi dốc xuống mặt biển sâu, chia cắt đường bờ biển dài hơn hai kilômét dưới chân núi Xuân Vân thành chuỗi mũi đá xen kẽ các vịnh nhỏ kín gió.

Nguồn gốc tên gọi ráng buồm và huyền thoại

Tên gọi danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn là sự kết hợp giữa ngôn ngữ hàng hải dân gian giàu tính thực tiễn của ngư dân miền biển và truyền thuyết thần thoại lãng mạn lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo giải nghĩa của những bậc cao niên vạn chài vùng duyên hải Nam Trung Bộ, chữ Ghềnh dùng để chỉ dải bờ biển có nhiều tảng đá ngầm và vách đá nhô ra sát mặt nước khiến dòng chảy bị thu hẹp và cuộn sóng mạnh.

Trong khi đó, chữ Ráng bắt nguồn từ thuật ngữ đi biển cổ truyền của ngư dân địa phương là ráng buồm hay hạ ráng. Thời xưa, mỗi khi thuyền buồm đi qua vùng nước quanh mũi đá Xuân Vân vốn nhiều đá ngầm và gió xoáy, thủy thủ phải thu bớt cánh buồm để giảm tốc độ, giữ thuyền vượt qua ghềnh đá an toàn. Lâu dần, vùng ghềnh đá nơi thuyền bè phải ráng buồm ấy được định danh trên hải đồ dân gian là Ghềnh Ráng.

Song hành cùng tên gọi hàng hải là huyền thoại Tiên Sa gắn liền với câu chuyện tình chung thủy của người con gái làng biển Bồng Sơn xưa. Tương truyền vì giữ trọn tiết hạnh trước sự bức ép của cường quyền, nàng chạy đến vùng núi Xuân Vân thì trời nổi sấm chớp xẻ núi tạo thành khe suối sâu. Cảm thương tấm lòng trong sáng ấy, các nàng tiên thường hạ phàm xuống bãi cát trắng dưới chân ghềnh mỗi đêm trăng sáng, từ đó hình thành tên gọi bãi Tiên Sa.

| Tiêu chí địa lý và di sản | Thông số và đặc điểm tự nhiên chuẩn xác | Ý nghĩa khoa học và văn hóa bản địa |

| --- | --- | --- |

| Vị trí tọa lạc | Sườn đông dãy núi Xuân Vân, cách trung tâm Quy Nhơn khoảng 3km về phía đông nam | Điểm tựa địa hình phía nam khép kín vòng cung vịnh biển Quy Nhơn |

| Quy mô và xếp hạng | Rộng khoảng 35ha, xếp hạng Di tích danh thắng quốc gia vào tháng 11 năm 1991 | Một trong những thắng cảnh biển đảo đầu tiên tại miền Trung được xếp hạng quốc gia |

| Cấu tạo địa chất | Đá granit hoa cương hồng xám niên đại hàng chục triệu năm bị phong hóa biển | Tạo nên quần thể hòn Chồng, vách đá sư tử và hàng vạn viên đá trứng tròn nhẵn |

| Nguồn gốc tên gọi | Kết hợp kỹ thuật ráng buồm vượt ghềnh đá ngầm của ngư dân và truyền thuyết Tiên Sa | Phản ánh tri thức hàng hải dân gian gắn liền với văn học dân gian xứ biển |

| Phân khu tiêu biểu | Bãi tắm Hoàng Hậu (bãi Đá Trứng), bãi Tiên Sa, đồi Thi Nhân, nhà thờ đá Ghềnh Ráng | Sự giao hòa trọn vẹn giữa địa mạo biển đảo, dấu ấn lịch sử và di sản thi ca |

Kiến tạo địa chất tại danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn

Dưới góc độ khoa học địa chất và địa mạo bờ biển, danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn là một bảo tàng tự nhiên ngoài trời minh chứng cho quá trình tương tác lâu dài giữa khối đá magma xâm nhập và động lực sóng biển Đông. Từng bãi đá cuội tròn và từng khối đá chồng chất nơi đây đều ẩn chứa lịch sử kiến tạo hàng triệu năm của vỏ Trái Đất.

Cấu tạo bãi Đá Trứng và ghềnh đá hòn Chồng

Nền tảng địa chất chủ đạo của danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn là khối đá granit và granodiorit (đá hoa cương) có màu hồng nhạt xen lẫn xám trắng được hình thành từ quá trình magma xâm nhập sâu rồi nâng kiến tạo lộ thiên dọc bờ biển. Dưới tác động của nắng gió nhiệt đới và khe nứt kiến tạo, khối đá hoa cương trên sườn núi Xuân Vân trải qua quá trình phong hóa cầu, tách thành những tảng đá lớn bo tròn tự nhiên.

Hiện tượng địa mạo phong hóa cầu thể hiện rõ nét nhất tại cụm đá hòn Chồng nằm chênh vênh trên sườn đồi hướng ra biển và khối đá mặt sư tử ở rìa ghềnh phía đông. Tại khu vực hòn Chồng, hàng chục tảng đá hoa cương khổng lồ xếp chồng lên nhau theo thế cân bằng tự nhiên vững chãi suốt hàng nghìn năm trước sóng gió biển khơi.

Kỳ quan địa chất độc đáo nhất làm nên danh tiếng của thắng cảnh chính là khu vực bãi Đá Trứng nằm nép mình dưới chân vách đá dựng đứng. Trên diện tích gần một trăm mét vuông chạy dọc mép sóng, hoàn toàn không có cát mịn mà được phủ kín bởi hàng vạn viên đá cuội màu xanh xám và vàng nhạt có bề mặt nhẵn bóng, hình bầu dục tròn trịa giống hệt những quả trứng chim khổng lồ. Qua hàng vạn năm, các mảnh đá tách từ vách núi bị sóng vỗ trong hõm vịnh liên tục lăn tròn và mài mòn góc cạnh, tạo thành bãi trứng đá độc bản tại Việt Nam.

Chế độ thủy văn, sóng biển và rừng thông

Chế độ thủy văn tại vùng biển danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn chịu sự chi phối của dòng hải lưu ven bờ Nam Trung Bộ và chế độ bán nhật triều không đều với biên độ thủy triều từ một đến hơn hai mét. Do đáy biển sát ghềnh có độ dốc lớn và cấu tạo hoàn toàn từ đá hoa cương gốc không lẫn bùn phù sa, nước biển tại đây luôn trong vắt như pha lê và mang sắc xanh lam thẳm đặc trưng của vùng biển sâu sát bờ.

Mỗi khi sóng biển Đông tràn vào vách đá hòn Chồng hay lăn qua bãi Đá Trứng, bọt sóng trắng xóa hòa cùng âm thanh đá cuội va chạm tạo nên bản hòa âm tự nhiên suốt ngày đêm. Trong khi các vùng biển phía bắc bán đảo như bãi biển Kỳ Co Quy Nhơn nổi bật với dải cát trắng mịn phẳng lặng, thì vùng ghềnh đá dưới chân núi Xuân Vân lại cuốn hút bởi nhịp sóng mạnh mẽ và cấu trúc đá cuội kỳ thú.

Phía trên ghềnh đá là rừng thông nhựa, phi lao và cây bụi chịu mặn bám rễ vào khe đá trên sườn núi Xuân Vân, vừa giữ mạch nước ngầm vừa điều hòa không khí mát lành.

Hàng vạn viên đá cuội tròn nhẵn như trứng chim khổng lồ tại bãi tắm Hoàng Hậu thuộc danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn
Hàng vạn viên đá cuội tròn nhẵn như trứng chim khổng lồ tại bãi tắm Hoàng Hậu thuộc danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn

Quần thể cảnh quan ở danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn

Được Bộ Văn hóa - Thông tin chính thức xếp hạng là Di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia vào tháng 11 năm 1991, danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn sở hữu chuỗi điểm nhấn cảnh quan và kiến trúc nối tiếp nhau dọc theo sườn núi ven biển. Mỗi phân khu trong quần thể đều gắn liền với những câu chuyện lịch sử và nét kiến trúc trầm mặc vượt thời gian.

Dấu ấn lịch sử tại bãi tắm Hoàng Hậu

Nằm ở vị trí trung tâm và thấp nhất sát mép sóng của danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn, khu vực bãi Đá Trứng còn được biết đến rộng rãi trong lịch sử cận đại với tên gọi là bãi tắm Hoàng Hậu. Danh xưng này bắt nguồn từ sự kiện lịch sử vào những năm đầu thập niên 1930, khi vua Bảo Đại cùng Nam Phương Hoàng hậu trong chuyến tuần du khảo sát vùng duyên hải miền Trung đã ghé thăm vùng biển Quy Nhơn.

Trước vẻ đẹp nguyên sơ của hõm vịnh nhỏ bao bọc bởi vách đá hoa cương và làn nước trong xanh, Nam Phương Hoàng hậu đã chọn nơi đây làm bãi tắm nghỉ dưỡng riêng. Triều đình khi ấy cho dựng nhà nghỉ mát và lầu vọng cảnh trên sườn đá, từ đó người dân quen gọi bãi Đá Trứng là bãi tắm Hoàng Hậu.

Dọc theo vách đá dẫn xuống bãi tắm Hoàng Hậu là lối bậc thang uốn lượn men sườn ghềnh. Dưới nắng sớm, những viên đá trứng ướt nước biển ánh lên sắc xanh ngọc và vàng hổ phách lấp lánh.

Bãi Tiên Sa và kiến trúc nhà thờ đá cổ

Tiếp nối về phía bắc của khu vực ghềnh đá trứng trong quần thể danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn là không gian bãi Tiên Sa — một dải bờ biển hình bán nguyệt với bờ cát trắng mịn màng nằm nép mình dưới rặng phi lao và rừng thông xanh ngắt. Nếu như khu vực ghềnh đá phía nam mang vẻ đẹp gai góc của những tảng đá chồng, thì bãi Tiên Sa lại sở hữu độ dốc thoai thoải, làn nước êm dịu và tầm nhìn mở rộng về phía toàn cảnh phố biển Quy Nhơn.

Ẩn mình tĩnh lặng dưới tán cây cổ thụ rợp bóng trong lòng thung lũng nhỏ phía sườn trong của khu danh thắng là công trình nhà thờ đá Ghềnh Ráng (Trung tâm Quốc tế Gặp gỡ và Giao lưu thuộc giáo phận Quy Nhơn). Được khởi dựng từ tháng 2 năm 1963 và hoàn thành vào tháng 8 năm 1964 bởi linh mục Phêrô Võ Thành Trinh, nhà thờ đá Ghềnh Ráng gây ấn tượng mạnh mẽ bởi lối kiến trúc hoàn toàn sử dụng đá hộc hoa cương khai thác tại chỗ ghép nối với nhau một cách mộc mạc.

Không gian nhà thờ đá Ghềnh Ráng nổi bật với cổng đá rêu phong, đường dốc lát cuội và tường đá ghép thủ công hướng ra biển. Sự hiện diện của ngôi nhà thờ đá trầm mặc bên cạnh các di tích cổ kính trong vùng đô thị như cụm tháp Đôi Quy Nhơn đã phản ánh sự giao thoa kiến trúc và tôn giáo đa dạng, khoan dung của vùng đất ven biển miền Trung.

Khu mộ thi sĩ Hàn Mặc Tử uy nghiêm trên đồi Thi Nhân thuộc quần thể danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn
Khu mộ thi sĩ Hàn Mặc Tử uy nghiêm trên đồi Thi Nhân thuộc quần thể danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn

| Phân khu thắng cảnh và di tích | Đặc điểm kiến trúc và hình thái tự nhiên | Dấu ấn lịch sử và văn hóa tiêu biểu |

| --- | --- | --- |

| Bãi tắm Hoàng Hậu (bãi Đá Trứng) | Hõm vịnh kín gió phủ kín hàng vạn viên đá cuội tròn nhẵn như trứng chim | Nơi Nam Phương Hoàng hậu chọn làm bãi tắm riêng trong chuyến tuần du thập niên 1930 |

| Cụm ghềnh đá hòn Chồng | Những khối đá hoa cương khổng lồ xếp chồng chênh vênh sát mép sóng biển | Minh chứng quá trình phong hóa cầu địa chất và bức bình phong chắn sóng tự nhiên |

| Đồi Thi Nhân và mộ Hàn Mặc Tử | Sườn đồi cao lộng gió trên núi Xuân Vân nhìn thẳng ra vịnh biển Quy Nhơn | Nơi an nghỉ vĩnh hằng của thi sĩ tài hoa từ năm 1959 và vườn thơ bút lửa |

| Quần thể nhà thờ đá Ghềnh Ráng | Xây dựng năm 1963 - 1964 bằng đá hoa cương tự nhiên dưới tán rừng xanh | Công trình kiến trúc tôn giáo cổ kính hòa quyện cùng cảnh quan non nước |

| Không gian biển bãi Tiên Sa | Bãi cát trắng hình lưỡi liềm uốn lượn dưới rặng thông và phi lao cổ thụ | Gắn với truyền thuyết tiên nữ hạ phàm và góc nhìn toàn cảnh vịnh biển |

Di sản văn hóa gắn với danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn

Giá trị làm nên tâm hồn sâu thẳm và sức sống bất diệt của danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn trong lòng công chúng Việt Nam chính là không gian văn chương thi ca kết tinh trên sườn đồi lộng gió. Nơi đây không chỉ lưu giữ phần mộ của bậc kỳ tài thơ Mới mà còn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa truyền thống của cư dân phố biển.

Không gian đồi Thi Nhân và khu mộ Hàn Mặc Tử

Đi theo con đường dốc lát đá uốn lượn từ chân ghềnh lên lưng chừng sườn núi Xuân Vân trong khuôn viên danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn, du khách sẽ bước vào không gian tĩnh lặng của đồi Thi Nhân — nơi tọa lạc mộ Hàn Mặc Tử hướng mặt ra biển Đông mênh mông. Thi sĩ Hàn Mặc Tử (tên thật là Nguyễn Trọng Trí, sinh năm 1912 tại Lệ Mỹ, Đồng Hới, nay thuộc địa phận tỉnh Quảng Trị hợp nhất) là ngôi sao sáng chói của phong trào Thơ Mới Việt Nam và là người đứng đầu Trường thơ Loạn trên đất Bình Định.

Sau thời gian điều trị và sáng tác những vần thơ bất hủ tại trại phong Quy Hòa bên kia đồi Ghềnh Ráng, thi sĩ qua đời ngày 11 tháng 11 năm 1940 ở tuổi hai mươi tám. Ban đầu, thi hài ông được an táng tại vùng Đèo Son, đến ngày 13 tháng 2 năm 1959, gia đình cùng những người bạn văn chương tri kỷ trong nhóm Bàn Thành Tứ Hữu là nhà thơ Quách Tấn, nhà thơ Yến Lan và nhà thơ Chế Lan Viên đã cải táng và đưa phần mộ thi sĩ về yên nghỉ trên đồi Thi Nhân đúng như tâm nguyện lúc sinh thời của ông được nằm nghe sóng vỗ biển Quy Nhơn.

Công trình mộ Hàn Mặc Tử ốp đá hoa cương trang nghiêm với tượng Đức Mẹ Maria phía trên. Quanh đồi Thi Nhân là vườn thơ khắc những vần thơ bất hủ cùng lời tưởng niệm của nhà thơ Xuân Diệu trên phiến đá và gỗ thông bút lửa.

Đời sống văn hóa biển và vị thế di tích

Bên cạnh di sản thi ca lãng mạn trên sườn đồi, vùng biển quanh danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn còn là không gian sinh tồn lâu đời của cộng đồng ngư dân phường Ghềnh Ráng. Hàng năm, cư dân miền biển nơi đây vẫn thành kính duy trì các nghi thức tín ngưỡng dân gian trong lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn để tưởng nhớ ơn đức thần Nam Hải và cầu mong những chuyến tàu vươn khơi bình an, tôm cá đầy khoang.

Trong những dịp hội xuân hay những buổi sinh hoạt văn hóa cộng đồng ven biển, những câu hô thai mộc mạc, dí dỏm của nghệ thuật Bài chòi dân gian Bình Định lại vang lên rộn rã bên bờ sóng, nối dài mạch nguồn di sản phi vật thể của vùng đất võ trời văn. Không gian văn hóa vùng ven vịnh biển còn để lại dư vị đậm đà qua những thức quà ẩm thực truyền thống được chế biến từ nguồn hải sản tươi ngon ngay tại ngư trường địa phương như món bún chả cá Quy Nhơn thanh ngọt nức tiếng.

Trải qua hơn ba thập kỷ kể từ khi được công nhận là Di tích danh thắng quốc gia, những giá trị cốt lõi tạo nên tầm vóc di sản của quần thể có thể được khái quát qua bốn trụ cột trọng tâm sau đây.

  • Giá trị địa chất và địa mạo bờ biển độc bản: Quần thể đá hoa cương phong hóa cầu tạo nên hòn Chồng, vách đá sư tử và hàng vạn viên đá tròn tại bãi Đá Trứng dưới chân núi Xuân Vân.
  • Giá trị cảnh quan sinh thái biển núi giao hòa: Sự kết hợp hài hòa giữa làn nước biển xanh trong tại bãi Tiên Sa, bãi tắm Hoàng Hậu và thảm rừng thông chắn gió trên sườn đồi cao.
  • Giá trị di sản văn học và kiến trúc lịch sử: Không gian tưởng niệm thi ca bất hủ tại đồi Thi Nhân, khu mộ Hàn Mặc Tử và kiến trúc cổ kính của nhà thờ đá Ghềnh Ráng.
  • Giá trị bản sắc văn hóa ngư dân miền Trung: Tri thức hàng hải dân gian gắn với địa danh ráng buồm, tín ngưỡng thờ Cá Ông và đời sống văn hóa biển giàu tính nhân văn.

Hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp kỳ vĩ của tạo hóa triệu năm cùng chiều sâu tâm hồn thi nhân và lịch sử văn hóa miền biển, danh thắng Ghềnh Ráng Tiên Sa Quy Nhơn mãi là biểu tượng di sản tự hào nơi cửa ngõ đại dương. Để tiếp tục khám phá hệ thống cơ sở dữ liệu chuẩn xác về các danh thắng thiên nhiên, di tích lịch sử, danh nhân và bản sắc văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể tra cứu trực tiếp tại cổng thông tin Gia Lai NSSC với nguồn tư liệu bách khoa toàn diện.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất