Tháp Đôi Quy Nhơn - Tuyệt tác kiến trúc Chăm Pa giao thoa nghệ thuật Angkor
NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Nằm tại giao lộ đường Trần Hưng Đạo và đường Tháp Đôi thuộc địa phận phường Đống Đa, cách trung tâm thành phố biển khoảng ba cây số về phía Tây Bắc, tháp Đôi Quy Nhơn (tên lịch sử là tháp Hưng Thạnh) vươn mình trầm mặc giữa khuôn viên rợp bóng dừa xanh. Kiến tạo vào khoảng cuối thế kỷ mười hai đến đầu thế kỷ mười ba, công trình là cụm đền tháp Chăm cổ tiêu biểu trên vùng đất Bình Định xưa.
Cội nguồn lịch sử và bối cảnh kiến tạo tháp Đôi Quy Nhơn
Mỗi di tích đền tháp Chăm Pa trên dải đất miền Trung đều gắn liền với một tọa độ địa văn hóa và giai đoạn biến chuyển lịch sử đặc thù. Sự ra đời của tháp Đôi Quy Nhơn phản ánh thời kỳ phát triển rực rỡ của vương triều Vijaya cũng như quá trình giao lưu nghệ thuật sâu rộng trên bán đảo Đông Dương.
Vị trí địa lý bên cửa ngõ đầm nước cổ Sri Banoi
Khác với nhiều cụm tháp Chăm thường tọa lạc trên những đỉnh đồi cao biệt lập để mô phỏng núi thiêng Meru trong vũ trụ quan Ấn Độ giáo, tháp Đôi Quy Nhơn lại được xây dựng trên vùng đất bằng phẳng nằm sát chân cầu Đôi, nơi con sông Hà Thanh đổ nước vào đầm mặn. Trong lịch sử vương quốc Chăm Pa từ thế kỷ thứ mười đến thế kỷ mười lăm, vùng mặt nước liền kề bán đảo Phương Mai và đầm Thị Nại Quy Nhơn chính là thương cảng quốc tế Sri Banoi sầm uất, đóng vai trò cửa ngõ hàng hải nối liền biển Đông với vùng nội địa. Các thương thuyền buôn bán trầm hương, gốm sứ và tơ lụa khi tiến vào cảng Sri Banoi rồi ngược dòng sông lên kinh thành Vijaya đều đi ngang qua khu vực đền tháp linh thiêng này.
Về mặt địa danh học lịch sử, vùng đất nơi ngôi tháp tọa lạc xưa kia thuộc thôn Hưng Thạnh, tổng Tuy Phước, vì vậy trong các thư tịch cổ và ghi chép điền dã của cư dân bản địa, di tích còn mang tên là tháp Hưng Thạnh. Nhà nghiên cứu văn hóa Quách Tấn trong tác phẩm địa chí viết về vùng đất võ đã miêu tả chi tiết vẻ đẹp cổ kính của hai ngọn tháp đứng sóng đôi bên dòng nước xanh biếc, coi đây là một trong những thắng cảnh tiêu biểu của vùng cửa biển Thị Nại. Ngày nay, toàn bộ di tích nằm trọn trong lòng phường Đống Đa, trở thành một công viên di sản thanh bình rộng hơn sáu nghìn mét vuông.
Dấu ấn thời kỳ Vijaya và sự giao thoa văn hóa Angkor
Xét theo phân kỳ lịch sử nghệ thuật Chăm Pa của các học giả khảo cổ học, tháp Đôi Quy Nhơn được khởi dựng vào khoảng cuối thế kỷ mười hai đến đầu thế kỷ mười ba. Đây là giai đoạn vương quốc Chăm Pa đã dời trung tâm quyền lực từ vùng Amaravati về định đô ổn định tại kinh thành Vijaya, tức khu vực thành Đồ Bàn Bình Định ngày nay. Trong suốt hơn một thế kỷ tiếp xúc văn hóa trực tiếp giữa vương triều Vijaya với đế chế Khmer dưới thời vua Jayavarman VII, kiến trúc và điêu khắc tại vùng đất này đã có sự chuyển mình mạnh mẽ, hấp thu nhiều yếu tố kỹ thuật cũng như thẩm mỹ của nền nghệ thuật Angkor đương thời.
Chính bối cảnh giao lưu văn hóa đặc biệt đó đã lý giải vì sao công trình tại phường Đống Đa vừa mang đậm cốt cách phong cách Bình Định bề thế, khỏe khoắn, vừa phảng phất hơi thở của nghệ thuật kiến trúc Khmer cổ đại. Nếu như các cụm đền tháp thuộc giai đoạn sớm hơn tại thánh địa Mỹ Sơn hay quần thể Tháp Bà Ponagar Nha Trang tuân thủ nghiêm ngặt cấu trúc mái tháp phân tầng vuông vức thu nhỏ dần theo chiều thẳng đứng, thì hai ngọn tháp bên bờ đầm Thị Nại lại phá cách với phần diềm mái đá đua rộng và vòm đỉnh uốn cong mềm mại.
| Tiêu chí khảo cứu di sản | Thông tin chuẩn xác của di tích | Ý nghĩa lịch sử và giá trị nghệ thuật |
|---|---|---|
| Tên gọi di tích | Tháp Đôi Quy Nhơn (tên lịch sử là tháp Hưng Thạnh, cổ danh Sri Banoi) | Phản ánh cấu trúc hai tháp song hành và địa danh làng cổ Hưng Thạnh xưa |
| Vị trí hành chính | Đường Trần Hưng Đạo, phường Đống Đa, khu vực đô thị biển Quy Nhơn | Tọa lạc bên cửa ngõ sông Hà Thanh thông ra thương cảng cổ Thị Nại |
| Niên đại khởi dựng | Cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII (thời kỳ vương triều Vijaya) | Đánh dấu giai đoạn giao thoa sâu sắc giữa văn hóa Chăm Pa và văn hóa Angkor |
| Phong cách nghệ thuật | Thuộc phong cách Bình Định kết hợp yếu tố nghệ thuật kiến trúc Khmer | Khối thân gạch vuông khỏe khoắn kết hợp mái cong hình tháp bút và phù điêu đá |
| Quy mô cấu trúc | Gồm Tháp Bắc (cao khoảng 20 mét) và Tháp Nam (cao khoảng 18 mét) | Cấu trúc song tháp hiếm gặp thay vì bố cục một tháp chính trung tâm truyền thống |
| Danh hiệu xếp hạng | Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia (xếp hạng ngày 10 tháng 7 năm 1980) | Được bảo tồn nghiêm ngặt và trùng tu khoa học giai đoạn 1990 đến 1997 |
Nghệ thuật kiến trúc độc bản của quần thể tháp Đôi Quy Nhơn
Điểm tạo nên sức hấp dẫn lớn nhất của tháp Đôi Quy Nhơn đối với giới kiến trúc sư và khảo cổ học chính là cấu trúc không gian và kỹ thuật vật liệu. Công trình đã vượt ra khỏi những khuôn mẫu kinh điển của đền tháp Ấn Độ giáo để kiến tạo nên một tổng thể hài hòa giữa gạch nung truyền thống và đá sa thạch xanh xám.
Bố cục song tháp Bắc Nam và cấu trúc vòm mái cong
Trong truyền thống quy hoạch kiến trúc đền tháp Chăm Pa, phần lớn các khu di tích thường được tổ chức theo mô hình một tháp chính Kalan nằm ở vị trí trung tâm, hoặc xây dựng thành bộ ba ngọn tháp đứng song song thờ ba vị thần tối cao Trimurti. Tuy nhiên, tháp Đôi Quy Nhơn lại có cấu trúc đặc biệt khi toàn bộ quần thể chỉ bao gồm đúng hai ngôi tháp đứng cạnh nhau trên một trục trải dài theo hướng Bắc – Nam, với cửa chính của cả hai tháp đều mở về hướng Nam nhìn ra phía đầm Thị Nại.
Trong hai công trình này, ngôi tháp lớn nằm ở phía Bắc có chiều cao khoảng hai mươi mét, mặt bằng chân đế hình vuông mỗi cạnh dài gần mười mét; ngôi tháp nhỏ hơn nằm ở phía Nam cao khoảng mười tám mét, mặt bằng chân đế mỗi cạnh rộng khoảng tám mét rưỡi. Khối thân của cả hai tháp đều được xử lý theo hình hộp vuông vức với năm trụ ốp tường nổi dọc trên mỗi mặt vách, ngăn cách bởi các rãnh chìm sâu. Ở các mặt tường còn lại của mỗi tháp đều thiết kế hệ thống cửa giả nhô ra ngoài thân tháp, phía trên cuốn vòm nhọn vút cao tựa như những mũi giáo sắc bén hướng thẳng lên bầu trời.

Phần đỉnh mái của hai ngọn tháp thể hiện rõ nhất ảnh hưởng của nghệ thuật kiến trúc Khmer thời kỳ Angkor. Thay vì giật cấp thành ba tầng tháp vuông thu nhỏ dần với các trụ đá ở bốn góc như truyền thống tháp Chăm cổ điển, mái của hai ngôi tháp tại phường Đống Đa được kiến tạo theo dạng khối tháp mặt cong thuôn dần lên đỉnh, nhìn từ xa gợi liên tưởng đến búp sen khổng lồ. Giữa phần thân tháp bằng gạch và phần mái cong phía trên được ngăn cách bởi một hệ diềm mái làm hoàn toàn bằng đá sa thạch xám xanh.
Kỹ thuật xây dựng gạch nung Chăm Pa không mạch vữa
Toàn bộ phần tường chịu lực và vòm cuốn của tháp Đôi Quy Nhơn được xây dựng từ hàng vạn viên gạch nung Chăm Pa có sắc đỏ cam ấm áp. Nguồn đất sét nguyên liệu được cư dân cổ khai thác từ tầng trầm tích phù sa mịn dọc lưu vực sông Hà Thanh và sông Côn, nơi vốn nổi tiếng với truyền thống chế tác đất nung lâu đời mà ngày nay vẫn còn lưu giữ dấu ấn qua làng gốm Vân Sơn An Nhơn Bình Định. Những viên gạch cổ có độ xốp nhẹ, khả năng chịu nén cao, thoát ẩm tốt và không bị đóng rêu mốc đen dù trải qua hơn tám thế kỷ chịu đựng nắng gió khắc nghiệt.
Kỹ thuật ghép gạch của các nghệ nhân Chăm cổ tại tháp Hưng Thạnh đạt đến trình độ điêu luyện khi các viên gạch được mài phẳng và xếp khít vào nhau đến mức mắt thường hầu như không nhìn thấy mạch vữa. Theo kết quả phân tích của các đoàn chuyên gia trùng tu Việt Nam và Ba Lan trong thập niên 1990, người Chăm xưa đã sử dụng nhựa thực vật chiết xuất từ cây dầu rái rừng nhiệt đới trộn cùng bột gạch mịn để làm chất kết dính sinh học. Đặc biệt, toàn bộ phần chân đế của tháp Bắc cùng phần gờ diềm mái của cả hai tháp đều được ghép từ những tảng đá sa thạch xám đục đẽo chuẩn xác, tạo nên sự phối hợp bền vững giữa gạch nung Chăm Pa và đá tự nhiên.

Thế giới điêu khắc đá và tín ngưỡng tại tháp Đôi Quy Nhơn
Không chỉ là một thành tựu về kỹ thuật kết cấu, tháp Đôi Quy Nhơn còn là một bảo tàng điêu khắc ngoài trời sống động của phong cách Bình Định. Từng đường nét chạm khắc trên diềm mái đá, góc tháp và không gian nội điện đều chứa đựng những triết lý vũ trụ quan và nhân sinh quan sâu sắc của cư dân Chăm cổ.
Hình tượng chim thần Garuda và phù điêu tu sĩ ngồi thiền
Trên phần diềm mái đá sa thạch ngăn cách thân và mái của tháp Đôi Quy Nhơn là hệ thống phù điêu chạm nổi chạy quanh bốn mặt. Nổi bật tại bốn góc diềm mái là tượng chim thần Garuda tạc bằng đá sa thạch trong tư thế quỳ vững chãi, ngực ưỡn căng và đôi tay vươn cao nâng đỡ tầng mái tháp thiêng, biểu trưng cho vật cưỡi của thần bảo hộ Vishnu và sức mạnh ánh sáng mặt trời.
Xen kẽ giữa các tượng góc Garuda trên băng diềm mái của tháp Bắc là hàng loạt ô khám nhỏ hình vòm cung nhọn nối tiếp nhau. Bên trong mỗi ô khám chạm khắc hình tượng một vị tu sĩ Bà La Môn đang ngồi xếp bằng tĩnh tọa trong tư thế thiền định trang nghiêm, hai tay chắp trước ngực hoặc đặt trên đùi, gương mặt thanh thoát toát lên vẻ an nhiên tự tại. Phía trên các tầng mái cong của tháp Bắc còn trang trí thêm các tượng tạp kỹ hình đầu voi mình sư tử Gajasimha và thủy quái Makara. Nghệ thuật điêu khắc đá tại đây kế thừa trực tiếp kỹ pháp tạo hình khối căng tròn, sống động từng làm nên tên tuổi của Bảo vật quốc gia phù điêu thần Brahma và cặp tượng sư tử đá thành Đồ Bàn.
Vũ điệu Apsara trên diềm mái và biểu tượng Linga Yoni
Bên cạnh những hình tượng thần linh uy nghiêm, nghệ thuật trang trí tại tháp Đôi Quy Nhơn còn mang đậm hơi thở phồn thực thông qua hình tượng vũ nữ Apsara và các nhạc công Gandharva. Trên các mảng phù điêu đá sa thạch gắn ở phần chân tường và diềm mái, những nàng tiên nữ Apsara hiện lên với thân hình mềm mại, uyển chuyển trong điệu múa cung đình dâng lên thần linh. Từng chi tiết trang phục như mũ đội đầu chóp nhọn nhiều tầng, hoa tai dài chạm vai và dải thắt lưng đều được chạm khắc tỉ mỉ, phản ánh chân thực nghệ thuật múa cổ truyền của vương triều Vijaya.
Bước vào lòng tháp Bắc, không gian nội điện mở ra một căn phòng hình vuông thâm nghiêm với vòm trần thu nhỏ dần lên cao theo lối cuốn giả. Ngay tại chính giữa lòng tháp Bắc hiện đặt bộ biểu tượng Linga Yoni được phục chế theo đúng nguyên mẫu khảo cổ học bằng đá sa thạch nguyên khối. Bệ Yoni hình vuông có vòi dẫn nước thiêng Soma quay về hướng Bắc, đỡ lấy trụ Linga tròn vươn thẳng ở trung tâm. Trong tín ngưỡng thờ thần Shiva của người Chăm cổ, sự kết hợp hài hòa giữa Linga và Yoni chính là cội nguồn sinh sôi nảy nở của vạn vật trong vũ trụ, cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu.
| Hạng mục điêu khắc và thờ tự | Chất liệu và vị trí bố trí trên tháp | Biểu tượng thần thoại và ý nghĩa tâm linh |
|---|---|---|
| Tượng góc chim thần Garuda | Đá sa thạch xanh xám, gắn tại bốn góc diềm mái của hai tháp | Thần điểu nâng đỡ mái đền, biểu trưng cho ánh sáng mặt trời và sức mạnh bảo hộ |
| Phù điêu tu sĩ ngồi thiền | Đá sa thạch chạm nổi trong các ô khám vòm nhọn trên diềm mái | Tôn vinh trí tuệ giác ngộ, sự tĩnh tâm và đời sống tu hành Bà La Môn giáo |
| Phù điêu vũ nữ Apsara | Đá sa thạch và gạch nung chạm khắc trên vách tường, diềm mái | Tiên nữ dâng điệu múa thiêng ca ngợi vẻ đẹp phồn thực và niềm vui cuộc sống |
| Hình tượng thần Khỉ Hanuman | Phù điêu đá sa thạch trang trí tại các mảng diềm và góc tầng mái | Nhân vật anh hùng trong sử thi Ramayana, biểu tượng của lòng trung thành và dũng khí |
| Đầu voi mình sư tử Gajasimha | Tượng đá trang trí tại các góc giật cấp trên tầng mái cong | Linh vật hộ pháp kết hợp sức mạnh của voi thần và uy quyền của chúa sơn lâm |
| Bộ biểu tượng Linga Yoni | Đá sa thạch nguyên khối đặt tại trung tâm nội điện tháp phía Bắc | Biểu trưng cho năng lượng sáng tạo của thần Shiva và sự sinh sôi của vũ trụ |
Hành trình trùng tu và bảo tồn di sản tháp Đôi Quy Nhơn
Trải qua hơn tám trăm năm biến thiên của lịch sử và những tác động khắc nghiệt của thời gian, tháp Đôi Quy Nhơn từng có giai đoạn lâm vào tình trạng hư hại nghiêm trọng với nhiều mảng mái sập đổ. Nhờ sự quan tâm của Nhà nước cùng sự chung tay của các chuyên gia bảo tồn quốc tế, cụm tháp cổ đã được hồi sinh ngoạn mục, trở thành hình mẫu về trùng tu di tích Chăm Pa tại Việt Nam.
Công tác phục dựng khảo cổ học hợp tác quốc tế
Nhận thức rõ giá trị lịch sử và nghệ thuật độc đáo của công trình tháp Hưng Thạnh, ngày 10 tháng 7 năm 1980, Bộ Văn hóa và Thông tin đã ban hành quyết định xếp hạng tháp Đôi Quy Nhơn là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia. Tuy nhiên, vào thời điểm thập niên 1980, đỉnh mái của ngôi tháp Nam đã bị sụp đổ một phần lớn, nhiều tảng đá phù điêu góc mái bị rơi vỡ nằm vùi lấp dưới lớp đất cát quanh chân tháp, trong khi rễ của các cây cổ thụ bám sâu vào lòng tường gạch.
Từ năm 1990 đến năm 1997, một dự án khảo cổ học và trùng tu quy mô lớn đã được triển khai tại di tích với sự phối hợp giữa các nhà khoa học thuộc Viện Khảo cổ học Việt Nam, ngành văn hóa địa phương và đoàn chuyên gia bảo tồn di sản Ba Lan do kiến trúc sư Kazimierz Kwiatkowski khởi xướng. Qua khai quật quanh chân tháp, giới khảo cổ đã thu thập nhiều hiện vật đá sa thạch như phù điêu chim thần Garuda, diềm đá chạm vũ nữ Apsara và chân đế cánh sen, từ đó gia cố tường bằng gạch nung Chăm Pa và trả các cấu kiện đá nguyên bản về đúng vị trí.
Vai trò không gian văn hóa tâm linh giữa lòng phố biển
Sau cuộc đại trùng tu hoàn thành vào cuối thập niên 1990, tháp Đôi Quy Nhơn ngày nay hiện lên giữa lòng phường Đống Đa như một công viên văn hóa di sản xanh mát, trang nghiêm. Trong đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân phố biển, khu vực đầm Thị Nại và cửa sông Hà Thanh xung quanh ngôi tháp là nơi giao thoa giữa lớp trầm tích văn hóa Chăm Pa cổ đại với các sinh hoạt tín ngưỡng dân gian của người Việt định cư lâu đời, tiêu biểu như các nghi thức truyền thống gắn liền với lễ hội Cầu ngư Quy Nhơn của ngư dân vùng vạn đầm. Vào những dịp lễ Tết cổ truyền đầu xuân, không gian sân tháp còn là nơi diễn ra các hoạt động giao lưu văn hóa bản địa đặc sắc.
Dưới đây là những định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di sản bền vững đang được thực thi tại khu di tích
- Bảo vệ nghiêm ngặt cấu trúc gạch cổ và phù điêu đá sa thạch: Thường xuyên kiểm tra độ ổn định kết cấu của hai tháp Bắc – Nam, xử lý sinh học định kỳ nhằm ngăn chặn thực vật ký sinh mọc trên các khe gạch và bảo vệ bề mặt các bức phù điêu chim thần Garuda, vũ nữ Apsara.
- Số hóa dữ liệu kiến trúc và hiện vật khảo cổ: Ứng dụng công nghệ quét laser ba chiều để lưu trữ toàn bộ bản vẽ chi tiết cấu trúc vòm mái cong, hệ thống cửa giả hình mũi giáo và bộ biểu tượng Linga Yoni.
- Gìn giữ cảnh quan sinh thái vùng đệm di tích: Duy trì mật độ cây xanh, thảm cỏ trong khuôn viên hơn sáu nghìn mét vuông tại phường Đống Đa, đảm bảo tầm nhìn kiến trúc tôn nghiêm.
- Giáo dục di sản và lan tỏa tinh thần giao lưu văn hóa: Tổ chức các chương trình trưng bày chuyên đề giới thiệu nghệ thuật phong cách Bình Định cho thế hệ trẻ.
Trải qua hơn tám thế kỷ đứng vững trước nắng gió thời gian bên bờ đầm Thị Nại, tháp Đôi Quy Nhơn vẫn tỏa sáng với sắc gạch nung đỏ thắm và những đường nét điêu khắc đá sa thạch tài hoa của người xưa. Sự kết hợp độc đáo giữa truyền thống đền tháp Chăm Pa và dấu ấn nghệ thuật Angkor tại di tích không chỉ làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa Việt Nam mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của những giá trị thẩm mỹ nhân loại. Nhằm góp phần bảo tồn và lan tỏa sâu rộng hệ thống tri thức di sản bản địa, chuyên trang Gia Lai NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, kiến trúc và văn hóa đặc sắc của vùng đất giàu truyền thống này.
NSSC Gia Lai
gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Gia Lai.
Bài liên quan
Thác K50 - Tuyệt tác thác Hang Én giữa đại ngàn Kon Chư Răng
Thác K50 hay thác Hang Én nằm trong vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng tại huyện Kbang sở hữu dòng nước đổ từ độ cao hơn 50 mét giữa rừng già.
Tháp Bánh Ít Bình Định - Quần thể đền tháp Chăm Pa kỳ vĩ bên dòng sông Côn
Tháp Bánh Ít Bình Định tọa lạc trên đồi cao tại huyện Tuy Phước là quần thể bốn ngọn tháp Chăm Pa cổ kính nổi bật với kiến trúc giao thoa thế kỷ XI.
Bảo tàng Quang Trung Bình Định - Hào khí Tây Sơn bên dòng sông Côn
Bảo tàng Quang Trung Bình Định tại thị trấn Phú Phong lưu giữ Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt, cây me cổ thụ và hàng nghìn kỷ vật hào hùng của vương triều Tây Sơn.



