Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Đổ giàn An Thái - Tinh hoa võ đạo và tín ngưỡng bên dòng sông Côn

Được tổ chức vào dịp rằm tháng Bảy âm lịch theo chu kỳ các năm tam hợp tại chùa Bà thôn An Thái, lễ hội Đổ giàn An Thái kết tinh văn hóa giao thoa Việt Hoa cùng tinh thần thượng võ của cư dân ven dòng sông Côn.

NSSC Gia LaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đông đảo người dân và du khách hội tụ trước sân chùa Bà trong ngày chính hội lễ hội Đổ giàn An Thái

Trên dải đất châu thổ trù phú bên bờ sông Côn hiền hòa, lễ hội Đổ giàn An Thái từ lâu đã định danh như một biểu tượng văn hóa dân gian độc đáo bậc nhất của miền đất Võ. Không chỉ bảo lưu các nghi thức tế lễ cổ truyền gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu và đại lễ Vu Lan, kỳ hội lớn tại thôn An Thái còn làm sống dậy hào khí thượng võ qua màn tranh tài đoạt heo quay trên đài cao đầy kịch tính.

Lịch sử phố thị cổ và cội nguồn lễ hội Đổ giàn An Thái

Sự ra đời và định hình của lễ hội Đổ giàn An Thái bắt nguồn từ lịch sử phát triển sầm uất của thương cảng đường sông An Thái thuộc xã Nhơn Phúc, thị xã An Nhơn từ thế kỷ mười bảy đến thế kỷ mười chín. Quá trình cộng cư lâu dài và giao lưu văn hóa giữa cư dân người Việt bản địa với cộng đồng người Hoa Minh Hương đã kiến tạo nên một lễ hội mang bản sắc giao thoa hiếm có.

Giao thoa văn hóa Việt Hoa bên dòng sông Côn

Trong lịch sử giao thương miền Trung thời các chúa Nguyễn và triều Tây Sơn, vùng đất An Thái nằm bên nhánh sông Côn cách cố đô thành Đồ Bàn Bình Định không xa từng là một đô thị thương mại đường thủy nhộn nhịp bậc nhất xứ Đàng Trong. Nhờ vị trí đầu mối kết nối miền ngược An Khê với vùng đầm Thị Nại ngoài cửa biển, phố cổ An Thái đã thu hút nhiều thương nhân người Hoa thuộc năm bang gồm Triều Châu, Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam và Phúc Châu đến định cư, lập phố buôn bán và phát triển nghề thủ công như làng nghề bún Song Thằn An Thái.

Sống hòa nhập giữa cái nôi của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn dưới thời vua Thái Đức Nguyễn Nhạc và Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ, cộng đồng cư dân Việt và Hoa tại An Thái đã cùng chia sẻ tập quán tín ngưỡng lẫn truyền thống rèn luyện võ nghệ. Từ tục lệ lập đàn cúng cô hồn và cầu siêu dịp rằm tháng Bảy âm lịch kết hợp với tục thi tài võ thuật tại các võ đường An Thái, lễ hội Đổ giàn An Thái đã hình thành và trở thành ngày hội lớn nhất vùng hạ lưu sông Côn.

Dấu ấn chùa Bà và Ngũ Bang Hội Quán

Trung tâm không gian tâm linh nơi diễn ra lễ hội Đổ giàn An Thái là ngôi chùa Bà An Thái cổ kính tọa lạc tại thôn An Thái, xã Nhơn Phúc, thị xã An Nhơn. Công trình kiến trúc tín ngưỡng này vốn do cộng đồng người Hoa năm bang chung sức xây dựng nên còn được gọi trang trọng là Ngũ Bang Hội Quán, nơi chính điện tôn thờ đức Thiên Hậu Thánh Mẫu — vị nữ thần bảo hộ cho những thương thuyền vượt biển bình an và phù hộ cuộc sống ấm no cho cư dân thương cảng.

Kiến trúc chùa Bà An Thái mang đậm dấu ấn nghệ thuật chạm khắc gỗ và gốm sứ cổ truyền với kết cấu chữ Tam cân xứng, mái lợp ngói âm dương và các bức hoành phi, liễn đối sơn son thếp vàng lưu giữ niên đại hàng trăm năm. Trước mặt chính điện của Ngũ Bang Hội Quán là khoảng sân rộng thoáng đãng nằm gần bến sông Côn, nơi cứ mỗi kỳ mở hội lại trở thành vũ đài trung tâm để dựng đài cúng tế thần linh, trưng bày các tháp lễ vật cây cô và tổ chức màn tranh tài thượng võ.

Tiêu chí di sảnThông tin lịch sử và văn hóa của lễ hội Đổ giàn An Thái
Không gian tổ chứcKhuôn viên chùa Bà An Thái (Ngũ Bang Hội Quán), thôn An Thái, xã Nhơn Phúc, thị xã An Nhơn
Chu kỳ và thời gianTổ chức theo chu kỳ các năm tam hợp Tỵ, Dậu, Sửu vào dịp rằm tháng Bảy âm lịch (từ 15 đến 17 tháng 7)
Đối tượng suy tônThiên Hậu Thánh Mẫu, chư vị thần linh bản cảnh, tiền hiền khai khẩn và lễ Phổ độ xá tội vong nhân
Cấu trúc đài lễ vậtGiàn cúng bảy tầng dựng bằng tre gỗ cao khoảng mười mét đặt heo quay cùng mười ba tháp lễ vật cây cô
Nghi thức tâm điểmLễ khai kinh cầu quốc thái dân an, lễ cúng thí thực, nghi thức xô giàn và màn tranh heo quay cúng thần
Diễn xướng nghệ thuậtBiểu diễn nghệ thuật Hát bội cổ truyền, múa lân sư rồng và biểu diễn quyền thuật tại các võ đường An Thái
Giá trị văn hóa cốt lõiBiểu trưng cho sự giao thoa văn hóa Việt Hoa và tôn vinh tinh thần thượng võ của miền đất Võ

Không gian kiến trúc và chu kỳ mở lễ hội Đổ giàn An Thái

Nét độc bản của lễ hội Đổ giàn An Thái thể hiện ngay từ quy ước thời gian mở hội theo chu kỳ năm tam hợp cùng kỹ thuật kiến tạo hệ thống đài cúng quy mô lớn giữa sân chùa. Mọi công đoạn chuẩn bị từ chọn tre dựng giàn cho đến kết tháp lễ vật đều tuân thủ những nguyên tắc dân gian nghiêm ngặt.

Chu kỳ các năm tam hợp vào rằm tháng Bảy

Khác với những lễ hội nông nghiệp diễn ra mỗi năm một lần vào mùa xuân, lễ hội Đổ giàn An Thái theo cổ lệ truyền thống được tổ chức định kỳ bốn năm một lần vào đúng các năm tam hợp gồm năm Tỵ, năm Dậu và năm Sửu. Thời điểm khai hội được ấn định vào dịp lễ Vu Lan rằm tháng Bảy âm lịch, kéo dài suốt ba ngày đêm từ ngày mười lăm đến mười bảy tháng Bảy âm lịch khi tiết trời thu mát mẻ và vụ thu hoạch lúa trên cánh đồng An Nhơn vừa hoàn tất.

Việc lựa chọn chu kỳ các năm tam hợp và tiết Trung nguyên tháng Bảy âm lịch mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc trong quan niệm của cư dân phố cổ An Thái. Đây là dịp để toàn thể cộng đồng dân cư và các bang hội tạ ơn đức Thiên Hậu Thánh Mẫu đã che chở cho mưa thuận gió hòa, việc giao thương hanh thông, đồng thời lập đàn chay Phổ độ cầu siêu cho các bậc tiền nhân đã khuất và ban phát phước lộc cho muôn dân.

Hệ thống tháp lễ vật cây cô nhiều tầng rực rỡ sắc màu kết từ bánh trái dâng cúng tại sân chùa Bà trong lễ hội Đổ giàn An Thái
Hệ thống tháp lễ vật cây cô nhiều tầng rực rỡ sắc màu kết từ bánh trái dâng cúng tại sân chùa Bà trong lễ hội Đổ giàn An Thái

Nghệ thuật dựng giàn cúng bảy tầng và cây cô

Hạng mục kiến trúc tâm điểm trước sân chùa Bà An Thái trong những ngày đại lễ là chiếc giàn cúng bảy tầng dựng bằng những thân tre già và gỗ chắc chắn với chiều cao khoảng mười mét. Dưới bàn tay khéo léo của thợ thủ công Nhơn Phúc, hàng trăm cây tre đực thẳng tắp được liên kết chặt chẽ bằng dây mây rừng dẻo dai mà không dùng đinh sắt, tạo thành một tòa tháp bảy tầng vững chãi. Trên tầng cao nhất của giàn cúng bảy tầng là sàn tre bày biện hương hoa, đèn nến và một con heo quay lớn vàng rụm dùng làm lễ vật dâng cúng thần linh.

Bao quanh chân đài cao là mười ba tháp lễ vật cây cô hình chóp nón cao hai đến ba mét rực rỡ sắc màu. Mỗi cây cô đan bằng nan tre chia nhiều tầng tròn, bên ngoài gắn bánh in, bánh nổ, bánh ít lá gai Bình Định, trái cây, mía cùng cờ ngũ sắc để chia đều lộc thánh cho bà con sau lễ tế.

Nghi thức tế thần và tranh tài tại lễ hội Đổ giàn An Thái

Sức cuốn hút mãnh liệt khiến lễ hội Đổ giàn An Thái vang danh khắp miền Trung nằm ở sự chuyển tiếp đầy kịch tính từ không gian lễ nghi trang nghiêm sang màn tranh tài thượng võ sôi động. Trong tác phẩm khảo cứu Xứ trầm hương, nhà thơ Quách Tấn từng dành nhiều trang viết khắc họa khí thế hào hùng của ngày hội xô giàn bên bến sông Côn.

Lễ cúng Thiên Hậu Thánh Mẫu và xá tội vong nhân

Trong hai ngày đầu tiên của lễ hội Đổ giàn An Thái (ngày mười lăm và mười sáu tháng Bảy âm lịch), không gian Ngũ Bang Hội Quán chìm trong khói trầm hương và tiếng chuông trống trầm hùng của phần lễ. Ban tế tự gồm các vị bô lão uy tín vận lễ phục áo dài thụng truyền thống tiến hành nghi thức dâng hương, dâng trà và hiến rượu lên bàn thờ đức Thiên Hậu Thánh Mẫu cùng chư vị phúc thần cầu nguyện quốc thái dân an. Những chén rượu Bàu Đá Bình Định tinh khiết nhất từ thôn Cù Lâm lân cận cùng mâm cỗ truyền thống được dâng lên với lòng thành kính.

Tiếp nối lễ tế thần là đàn lễ Phổ độ xá tội vong nhân và cúng thí thực cô hồn dưới chân giàn cúng bảy tầng ngoài sân chùa. Các vị chân sư và ban nghi lễ tụng kinh cầu siêu cho những nghĩa sĩ từng ngã xuống trên mảnh đất cố đô và những vong linh không nơi nương tựa, thể hiện đạo lý nhân văn của dân tộc.

Các võ sinh đại diện những võ đường truyền thống vây quanh tranh đoạt heo quay cúng thần trong nghi thức xô giàn tại lễ hội Đổ giàn An Thái
Các võ sinh đại diện những võ đường truyền thống vây quanh tranh đoạt heo quay cúng thần trong nghi thức xô giàn tại lễ hội Đổ giàn An Thái

Nghi thức xô giàn và màn tranh heo quay thượng võ

Đúng vào chiều ngày mười bảy tháng Bảy âm lịch, khi tuần hương cuối cùng trên đài cao vừa tàn và ban tế tự hoàn tất lễ tạ thần, lễ hội Đổ giàn An Thái bước vào thời khắc cao trào được hàng vạn người dân đứng kín quanh sân chùa chờ đợi. Ngay khi vị chủ tế hô vang hiệu lệnh bắt đầu nghi thức xô giàn, tiếng trống chầu và chiêng đồng nổi lên dồn dập báo hiệu cuộc tranh tài của các tráng sĩ chính thức khai màn:

  • Khinh công leo giàn tre bảy tầng: Hàng chục võ sinh tinh nhuệ đại diện các võ đường An Thái lao về phía chân đài, thi triển thân pháp vượt qua các tầng tre cao mười mét tiếp cận đỉnh giàn.
  • Đoạt lễ vật heo quay trên đỉnh đài: Võ sĩ chạm tới tầng bảy nhanh chóng thả chú heo quay bọc trong lưới mây xuống cho đồng đội chờ sẵn dưới sân chùa để bước vào màn tranh heo quay cúng thần.
  • Chiến thuật cản địa và hộ tống: Hàng trăm võ sinh các đội lập tức áp sát; đội giữ heo vận dụng thế tấn vững chãi và quyền pháp điêu luyện để cản địa, mở vòng vây đưa người ôm heo thoát khỏi sân chùa.
  • Chia lộc thần và khao quân đoàn kết: Các võ sinh tuyệt đối không dùng đòn hiểm gây thương tích mà chỉ dùng kỹ thuật thượng võ; đội đưa được heo quay về bản doanh sẽ xẻ thịt khao toàn thể môn sinh các phái.

Màn nghi thức xô giàn và tranh heo quay cúng thần vì thế là một đấu trường kiểm chứng bản lĩnh, sức bền, tinh thần hiệp đồng tác chiến và đạo đức võ học của các lò võ cổ truyền bên dòng sông Côn.

Giá trị bảo tồn di sản thượng võ của lễ hội Đổ giàn An Thái

Trải qua hàng trăm năm thăng trầm lịch sử, lễ hội Đổ giàn An Thái đã vượt lên trên ý nghĩa của một sinh hoạt tín ngưỡng địa phương để trở thành biểu tượng sống động cho cốt cách trọng nghĩa, chuộng võ của con người miền đất Võ. Việc nghiên cứu, phục dựng và phát huy giá trị của lễ hội đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể vùng Nam Trung Bộ.

Hào khí quyền An Thái và diễn xướng hát bội

Trong kho tàng ca dao dân gian miền đất Võ từ lâu đã lưu truyền câu đúc kết ca ngợi hai dòng võ thuật lừng danh là roi Thuận Truyền và quyền An Thái. Vùng đất An Thái bên bờ sông Côn chính là nơi hội tụ những danh sư lỗi lạc của nền Võ cổ truyền Bình Định, tiêu biểu như võ sư Hồ Sĩ Tạo cùng các dòng võ Diệp Trường Phát, Bình Thái Đạo với những bài quyền Ngọc Trản, Lão Mai, Hùng Kê quyền trứ danh. Sự hiện diện của lễ hội Đổ giàn An Thái chính là ngày hội biểu dương lực lượng, nơi các võ đường An Thái giao lưu cọ xát và tiếp nối mạch nguồn hào khí trong các kỳ lễ hội Võ cổ truyền Bình Định.

Bên cạnh sức mạnh võ đạo, không gian đêm hội tại sân chùa Bà An Thái còn thấm đẫm vẻ đẹp văn chương thông qua các đêm biểu diễn nghệ thuật Hát bội Bình Định kéo dài suốt ba ngày lễ. Trên sân khấu dựng đối diện chính điện thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, các nghệ nhân tuồng cổ hóa thân vào những pho tuồng lịch sử ca ngợi lòng trung hiếu tiết nghĩa mang đậm dấu ấn sáng tạo của hậu tổ Đào Tấn.

Gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng ven sông Côn

Sau một thời gian gián đoạn bởi biến thiên lịch sử, lễ hội Đổ giàn An Thái đã được ngành văn hóa cùng chính quyền địa phương và nhân dân xã Nhơn Phúc nỗ lực khôi phục và tổ chức các hội thảo khoa học nhằm bảo tồn bền vững di sản quý giá này. Trong các kỳ lễ hội đương đại, các nghi thức truyền thống từ dựng giàn cúng bảy tầng, kết mười ba tháp lễ vật cây cô cho đến nghi thức xô giàn và tranh heo quay cúng thần đều được tổ chức bài bản với quy chế an toàn chặt chẽ, tôn vinh tinh thần cao thượng của võ đạo dân tộc.

Sức sống của lễ hội hôm nay không chỉ thu hút đông đảo người dân và du khách về với phố cổ An Thái mỗi mùa thu năm tam hợp mà còn khơi dậy niềm tự hào của thế hệ trẻ đối với di sản cha ông. Trong tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa bản địa toàn diện, chuyên trang Gia Lai NSSC luôn đồng hành số hóa và giới thiệu những lễ hội truyền thống đặc sắc nhằm kết nối giá trị di sản lịch sử với sự phát triển văn hóa bền vững của địa phương.

Như dòng nước sông Côn miệt mài bồi đắp phù sa qua bao thế kỷ, lễ hội Đổ giàn An Thái mãi là viên ngọc quý kết tinh chiều sâu tín ngưỡng nhân văn và khí phách thượng võ của vùng đất An Nhơn lịch sử. Hình ảnh chiếc đài tre bảy tầng vươn cao trước mái ngói rêu phong của chùa Bà An Thái cùng những thế võ hào sảng trong ngày hội rằm tháng Bảy sẽ luôn sống mãi trong tâm thức cộng đồng như biểu tượng của sự đoàn kết, bình an và khát vọng vươn lên mạnh mẽ.

Chia sẻ:
GC

NSSC Gia Lai

gialai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Gia Lai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Gia Lai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất